Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 16 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 16 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


Whare-kura ako ki te Ngaki Kai.
He wharc ano nga Whare-kura e ako ai nga uri o nga
tino tangata o te iwi, a he whare ano nga whare e ako ai
te iwi i nga mea e ako ai te iwi ki nga mahi o te ao nei.
He whare whakaminenga taua tu whare, he wliare kia
haere mai ai nga tangata ki te ui ki nga tohunga, wahine



WHARE-KUKA. 11

QUO, tane ano. He "wLarc nui ana tu wharc, a c o tc kotahi
rau ki aua v^liare. He ako nui taua wliare mo te tokomalia,
otira e kore e tae ki rcira nga tamariki rangatira e akona
ana ki Whare-kura.

Ko aua wkare lie kotahi kumi te roa, lie mea ano kunii
ma wha, a ma rima. Ko te wlianui^ e torn maaro, lie mea
ano e wha, a e rima maaro. A kei te po ka ako nga kai ako
o taua whare^ a lie alii te mea e inarama a te whare, c rua,
a e torn, e wtia, e rima ranei alii o taua wliare^ he mea keri
ki te rua aua ahi i waenganui tonu o te whare.

He wliare tapu taua tu whare, na nga karakia i tapu ai.
E kore e ako tonu taua whare, he po ka karakia, he po e kore.
He tini aua tu whare ki te Pa kotahi, ma te iwi tini ka
tini ai aua tu whare, hei ui ui, a hei ako i te iwi, ko nga
ako me nga korero o aua tu whare he korero mea noa iho.
he ako i nga tikanga mahi o mua, i nga ture a nga tupuna
i ako ai mo nga mahi o te ao, a he ako roro mauri, korero
tupuna, me te tini o te mea Ida matau ai nga taiigata
katoa, karakia taua, kai, tahu noa.

E kore e karakiatia ki aua tu whare nga karakia tino
tapu, te makutu me era atu karakia nui.

I te po tua-tahi tonu ka peti (poto, hemo, pau katoa) nga
karakia katoa, ka hiamoe nga tangata me haere katoa ki a
Mua ki reira taitai ai i nga pitau (korau) ma te Tohuuga e
karakia te karakia mo taua taitai, a ka hoatu ai aua pitau
ki a Mua, ko te wahi tapu lioki tcra.

I te wa e tae ai aua tini tangata o te whare whakaminenga,
kahore kau he kakahu o taua tiki (o Mua), i te mea hoki he
karakia aliua tapu iti aua karakia e mahia ana i taua whare,
engari kei nga wa e karakia ai te iwi i nga karakia nui a
ka haere atu ai ki te kawe mea tapu ki a Mua, ka wliaka-
kakahuria a Mua ki nga kakahu pai : ma te iwi c honiai he
kakahu pai, hei nga weruwcru taniko, kaitaka me era atu
weruweru tino pai, a ka kakahuria aua tiki atua-toro (a Ka-
Lu-kura) e nga tohunga ki aua kakahu : e rua, nga kakahu
tawhito ki taua atua, ka hoatu ai nga weweru pai ki
walio, ko te karakia ki mua mahi ai, hei muri ka hoatu ai
13



12 WHAKAPAI'A TUi'UNA MAOlil.

nga kakahu tawhito, ka karakia ano iiga toliunga ka hoatu
ai ano nga kahu papai,

Mchemea kua main nga wliare runanga uci i te malii
rao te taua patu, ka hacrc ratou ki a Mua, a ka maliia
ana mahi whakakakahu i a Mua^ a ka mutu aua whaka-
kakahu nio aua karakia^ ka wctcwetckia ano aua kahu i taua
tiki e tc Toliunga Ariki^ a ka lioki te ope o te iwi c titiro
atu ra ki ana malii.

Ka tae tc toliunga ki a Mua, ka unuliia mai i tana
tunga ; ka kawca c te tohunga i roto i te ope taua^ me te
raupanga ano o taua atua_, a me hapai taua atua me te
raupauga^ ka mutu te hoatu nga pitau mata, ka hoatu ko
nga pitau mauka (maoa) ki a Mua, ka oti tera ko nga
tawcra^ ara ko nga mea i toua ranei ki te ahi, ko nga mea
ranei i rarangia kautia ranei ki te ahi_, ka mutu tenei
ahakoa te huka rcre, te huka papa, e kore e mutu te mahi
karakia a tc iwi i aua wa ki a Mua, ka mahi tonu te iwi
i nga mahi karakia a wacnganui po, a ka tata ki te ao ka
hoki ai ano te ope ra ki te whare whakaminenga, ki te
whare e ako ra ratou ; tae atu ratou ki reira ka hingaia
(liikaia) te ahi_, taumaha ai te aruhe tukunga mo te
karakia, a ka hoatu ai taua aruhe ma nga tangata katoa
e hongi hongi, he mea hoki ka noho rarangi haere te iwi
i roto i te whare puta noa i te tahi pito i tetahi pito, ka
hoatu i taua aruhe i taumahatia ra e te tohunga ki te ihu
o ia tangata o ia tangata, ka mutu te hongi hongi a te ivn,
ma te tahi kaumatua koroheke e kai taua aruhe, ka mutu
tenei kua noa te iwi. I te ata ka hingaia (hikaia) te ahi
tukunga, a ma tetahi tino kaumatua e kai te kai o taua
ahi tukunga, a ka whakaminea te iwi ka mahia kia noa.
Ko te mutanga tenei o te mahi o ia tau o ia tau ki taua
whare ako i te iwi.

A i nga tau katoa e ako mahi karakia ai te iwi ki aua
tu whare, ko te tikanga ano tenei o te mahi i ia tau i a tau.
He mea hoki i peneitia ai, kei he nga wa mahi kai a te
iwi i nga wa tahere manu, hi ika ngaki kumara me te
keri roi; a i aua wa e ako ai tc iwi ki aua whare ako a te
whakamineuga, he aruhe anake tc kai i aua wa, e kore te



WHARE-KUKA. 13

tangata kotahi e liaere ki waenga maara i aua wa e ako ai te
iwi i ana ako mo nga mea o te ao nei. A hei te makariri
anake te wa e mahia ai aua mahi ako, a ko aua whare ra ano
nga Avliare a te iwi e moe ai e kai ai, a c hui hui ai te ma-
nuwbiri ana tae atu ki te kainga ; ara ko to ahua o taua
whare lie penei me te whare matoro a nga taitamariki o te
iwi e mahi ngahau ai ma ratou, otira ko aua wliare nei
ma nga tangata ma nga wahine kua kaumatua anake c noho
e ako.

Whare-tatai.

He whare ano nga Whare-tatai. E rima a e ano maaro
te roa o tenei tu whare a e toru e wha maaro te whanui.
Ko Te Whare-tatai ki waho o te Pa tu ai. He mea hoki
hei whare tatai mo nga whetu, mo Puanga, mo Takurua,
mo Aotahi, mo E,ehua, mo Kai-waka, mo Mata-riki, mo
Wero-i-te-ninihi, mo Wcro-i-te-kokoto, mo Wero-i-te-ao-
marie. He nui te mahi o tenei tu whare. Ko ne:a
tikanga mo nga kai, mo nga tan. He whare wliaka-
rainenga nui taua tu whare nei ma nga tohunga, a ma nga
rangatira ano hoki o te iwi. He tini nga whai'e pcnei o
te Pa kotahi, ma te iwi nui ka maha aua whare, ma te iwi
iti ka ou ou aua tii whare.

He whare huihui, a he whare whakaminenga aua whare
ma nga tohunga me nga rangatira, hei whare korero wha-
kamaharahara ma ratou i nga mea i akona kia ratou. E kore
nga kai waha kai e tae atu ki aua tu whare, e tomo ki aiia
whare, engari i tawhiti ano aua kai waha kai c haere atu
ana, me tu ratou me karanga ki nga tangata o taua whare,
a ma nga taitamariki rangatira o taua whare e tiki aua kai,
e mau ki roto ki te whare hei kai ma te whakaminenga nui
o taua whare. E kore taua whare c moea a roto, lie kara-
kia, he ako^ he whakamaharahara ia ratou anake te mahi,
a ao noa te ra, i te mea hoki c kore e nohoia taua whare i
te wa e whiti ana te ra; ko te po anake te wa e ako ai a
ao noa te ra. E kore te tangata e puta puta ki Maho^ ko
te mianga anake ka puta ki waho, a hei te hotoke, ara hei
te makariri anake ka nohoia taua tu whare, ka ako ai ki reira.
He nui noa atu nga karakia e mahia ki taua tu whare.



14 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

Ki te mea ka mauamai c te wahine he kai ki taua whare,
mc patuki aia ki te tatau o te whare ; otira liei te wahine
tapu mana anake e patuki te tatau, hei te wahine noa me
tu mai ka karanga mai ai, a ma te tangata o roto e uaki te
tatau, a ma te wahine tapu e hapai mai te kai ki te tatau, a
raehemea he kai na te wahine i mau mai, ka puare te ku-
waha i te tangata te uaki, a e maua atu ana te kai e te
wahine tapu, ka karakia haere atu taua wahine tapu, me te
karakia noho mai ano hoki taua tangata nana i uaki te
tatau. He mea i karakia ai raua, no te mea kua tuwhera
te tatau.

A he nui puku (noa atu) te kai ma nga tangata o taua
tu whare, e kore ratou e mahi, e tahu ranei i aua kai, otira
ma te iwi nui tonu o te Pa katoa e taka he kai ma ratou, a
ma te iwi e mau ki taua whare, me te wahie ano hoki ma
te iwi katoa o te pa e whai, a e mau ki taua whare, a ma
nga tangata o aua tu whare e mau aua kai, mc aua mea
katoa ki roto ki aua whare.

He wahine ano to aua whare, kotahi, tokorua, a tokotoru
ki te whare kotahi, hei mahi i nga mea tapa mo te mauri.
Hei te ahi ahi anake te kai ka mau ai ki aua whare, a he
pera tonu te homai kai, he hono tonu i nga po katoa e tu
ai te korcro me te ako i aua whare.

jSTsa karakia e ako ai e whakamahara ai i aua whare, he
karakia mahi mo nga kumara, he tatai i nga karakia, he
tatai i nga tikanga o nga mahi katoa o te ao, he tatai i nga
ture a nga kaumatua i whakatakoto ai. He nui te tapu o
aua tu whare. A ki te mea ka mau mea atu te tahi ta-
ngata noa ki taua tu whare, e kore aia e karanga atu ki nga
tangata o taua whare, engari ka tata atu aia ki te whare ka
paka (panga) kowhatu atu aia ki te whare, a ka rongo nga
tansata o roto ka uakina te kuwaha o te whare, ka kitea
atu aua mea, ka haere te tangata mau i aua mea ka hoki,
ka pahemo aia ka tikina atu e tetahi o te hunga o te whare ;
ekore tetahi e ki atu, e kore tetahi e ki mai kia raua.

A ka mutu nga mahi mo te tau e ako ai, ka karakiatia
nga karakia e te hunga o te whare, ka pera me nga karakia
mo AYhare-kura tukutuku. He mea ano e torn e wha, e



WHAEE-KUKA. 15

rima marama e noho ako ai aua tini i aua whare, a e
kore te mea kotahi o ratoii e hoki ki o ratou wharc moe ai,
e kore ano hoki te mea kotahi o ratou e moe ranci, i a
ratou wahine. E kore e moe i te po, he ako tonu te mahi ;
hei te ao ka moe ai, c kore ratou e kite kite ranei, e tata
atu ranei, e korero ranei ki te iwi uui o te Pa i aua marama
katoa, a hei te tukunga ika-whenua rawa ka hoki ai ratou
ki o ratou whare tupu ake. Hei a Pou-tu rawa ano enei
whare ka nohoia ai, ka ako ai.

Nga karakia e mahia ana e ratou me nga tikanga, ko nga
karakia o te tau, o nga whetu, o nga kumara, o nga Ha-
puku, o nga ika katoa o te moana, o nga manu, o nga wha-
kapono kai, o nga korero kei wareware, o nga Hamanu mo
te wairua, o nga karakia katoa. Ki tenei vrhare nga Poua.



вЦ†GX^!ij:!5V>-^ -^



UPOKO II,



Haere ra e Matai (Matahi) ma,

Te hanga a te atua, ko Uira i te rangi.

Te tira o Ta-whaki, i noho ra i a Kuku-mawhera (Maura)

Nana te Torea, i noho ra i a Te-akau (akau-roa).

Nana te Karoro, i noho ra i a Papa-te-raharaha (Hine-whango).

Nana to Tu-puke, i noho ra i a Papa-huri-keke.

Nana te Koura, i noho ra i a Hine-whango.

Nana to Meho-tu-tanguru (Moho-tanguru), te Meho-weka (eka).

Ka tae Ta-vrhaki ki ta pu o te toi,

Ka kake Ta-whaki, i te rangi tua-tahi,

Ka kake Ta-whaki, i te rangi tua-rua,

Ka tae ki runga ra ; i rokohanga atu ra

Te whanau a Punga, c noho ana i tona whare

I a (i te) Akaaka-tapu-o-Tane.

I noho ra i a Hine-nui-a-te-kawa,

No te taenga ki te rangi i a Tama-i-waho,

Mauria mai nei, ko Te-whatu-i-te-roro ;

Te (e) tutu i te taumata, ki Puke-ki-tauranga.

No te pounga (taunga) o Nga-whatu ki raro,

Ka horo katoa te whanau (aitanga) a Punga ki te moana.

Whai atu koutou te hauga (a) te atua

E kai matahi nei.

Kotahi ano ia te whenua i tawhiti.

I heke iho i runga te atua.

Whakinga (whakaingi) ai te niamae (e) takoto nei:

No te niimititanga, niouteretere teuei whenna,

Tu ana mai te motu i Aotea (Hawaiki).

Tu ana mai te motu ki Ai-o-paoa (Karo-tonga

Te maunga i te waka (Pora) a (o) Kupe (Para-whenua-mea),

I tawhiti.

He tangi mo nga tupapaJrii Rangatira, a te iwi katoa.

Te-Ao. (Nga-i-tahu.)
Ko ta matou karakia tenei, ko to te tacgata maori o tenei
motu o Te-wai-pounamu, ka talii nei nga (ka) mahue ia
matou. No te taenga mai nei o te "vrakaponOj i wakarerea
katoatia ai e matou aua ritenga a o matou tupuna. Otira
tera ano etaki ritenga a o matou tupuna ; e kore e taea te
koikoihi (kohikohi) he nui noa atu.

E hoa ma kia rongo koutou, he tu tonu ano no ta matou
korevo : ki etahi Tohunga e pono ana, ki etahi Tohunga he



NGA ATUA. 17

whakakorekore atu ki etahi Tohuuga. Ko etalii Tohunga
e wliakakorekore mai ana ki iiga tikanga karakia a ctalii
Tohunga. He penei ano te tu o nga Tangata-maori he
whakapenga (whakapeka) atu na ctahi Tohunga karakia ki
etahi tohunga karakia, ko te tu hoki tenci o ta ka (nga)
tangata maori tana Paipcra, kei roto kei o matou puku.
Otira he nui ke atu ka (nga) korero a ka (nga) tangata
Maori kua ngaro noa atu i nga Tohunga nunui. He mea
na matou na nga uri tamariki i kore e whakarongo, a e
ako i aua ritenga he hara hoki no aua ritenga ki a matou,
a koia i ngaro ai, a e ngaro tou (tonu) nei.

Kei a Te Po te timatanga mai o te waiatatanga mai a tc
Atua.

Na te Po ko te Ao, tana ko te Ao-marama, tana ko tc
Ao-turoa^ tana ko Kore-te-whiwhia, tana ko Kore-te-rawea,
tana ko Kore-te-tamaua, tana ko Kore-te-matua, tana ko
Maku. Ka noho a maku ia Mahora-nui-a-tea, ka puta ko
Raki (Rangi) . Ka noho a Raki ia Poko-harua-te-po ka puta
ki waho ko Ha-nui-o-raki, tana ko Tawhiri-matca, tana
ko Tin, tana ko Hine-i-tapapa-uta, tana ko Hine-i-tu-
whenua, ko Te-Hakou-a-te-pu ; ta Hakou ko Te-pua-i-
taha, tana ko Tu-mai-roko (Tu-mai-rongo) tana ko Te-ope-
rua-riki, tana ko Raro-toka (Rarotonga) tana ko Te-Kohu,
tana ko Karue (Ngarue), tana ko Te-Mao-po, tana ko
Pu-nui-o-tonga, tana ko Raka-maomao, tana ko Awhio-
whio, tana ko Te-Pu-mara-kai, tana ko Te Oko-oko-rau,
tana ko Te-wawahi-whare, na Te-T\'awahi-wharc i huaki
ki waho ki te Raro-tau-karcre-o-mati-te-raki, ki tc Uhi-
a-kawa, Huka-huka-tc-raki ; i reira ano a Makaka-i-waho
e noho ana, na Makaka ko Tc-apa-ara-ki-ibira, tana ko
Te-apa-ra-ki-rarapa, tana ko Taputapu-a-tea raua ko Ma-
here-tu-ki-te-raki.

Heoi ano te putanga a te wahine tuatahi a Raki (Rangi) .
I whakahau tonu tana aitanga matamua. Ko tc putanga
mai ki tenei ao, ko Taputapu-a-tea raua ko Maherc-tu-ki-
te-raki. Ko nga Ariki matamua tonu tenei o Raki.

Tcnei hoki te tahi aitanga a Raki i tona kahui Talui, i a
Ka-tu, i a Vv'^erohia, i a Whakairia, i a Tao-kai-maiki, i a



18 WnAKArAPA TUPUNA MAOllI.

Tao-iti-a-pac-koliu, i a Tahua-tu, i a Talnia-roa, i a Te Ka-
raiiga-tu-]ica, i a Tc-aka-rimu, i a Te Whakatu-koroua, i a
Tahii, i a Ka-kokiri, i a Tc-kopu-uui. Ileoli ano nga
Talni a Raki e kukumc nci e ka (nga) tangata ki tc mate.
Ko tc aitanga matamua tcnci a llaki i nana toiui ki te he,
i tohe tonu ki tc kino, na ratou lioki i wliakalic tc ao ; ara
a Hinc-a-tc-uira.

Na tetalii waliine hoki a Raki, na Heke-heke-i-papa : ka
puta ki waho ko Tama-i-waho, ko Tama-rau-tu, ko Tama-
nni-a-raki, ko Tama-he-raki ; ko Te-raki-whaka-ipuipu ko
Raki-wliaiigaka (Rangi wananga). Ko tc aitanga tenei a
Raki rail a ko Heke-heke-i-papa i tumou tonu atu ki runga
ki te Raki.

Tenei hoki etahi aitanga toko-rima a Raki. Otira i wha-
kawairua tonu, a Tama-i-waho ratou ko ona taina i noho
tonu atu i runga i ka (nga) rangi kotahi te-kau ma-wha.

E ngari ano a Tama-nui-a-Raki (rangi) i puta mai ana
hua ki tenei ao, i te nica na Tama-nui-a-raki tonu hoki ko
Haumia, ko Manu-ika, ko Maru-nui-a-kahoe (nga hoe), ko
Hua-waiwai, ko Tahito-kuru, ko Te-koh"-rere, ko Te-ao-hi-
awe, ko Haerc, ko Ue-nuku-pokaia, ko Ue-nuku-horea, ko
Raki-whitikina, ko Te-j)u-ki-tonga. Hcoi ka maro tonu
mai ki nga tangata e noho nei.

Tetahi wahiue hoki a Raki, ko HotTi-papa, ka puta ki
waho ko Tu, ko Roko (Rougo), ko Te-Kauapu, ko Haere-
mai-tua, ko Haere-mai-Avhano, ko Haere-aro-aro-uri, ko
Haere-i-te-ao-pouri, ko Haere-i-te-ao-potako (potango), ko
Te-kitea, ko Te-v.haia, ko Te-ao-mataki, ko Turu-meha, ko
Kaihi, ko Te-u-ki-mate-hoata, ko Rei, ko Pou, ko Pou-a-
takataka, ka Pou-raka(ranga)-hua, ko Tu-huku-tira, ko
Tama-taku-ariki, ko Wai-tu-raki, ko Tu-kau-moana, ko
Kiri-rua, ko Hotu-ma-moe, ko Tu-mai-o-nuku, ko Tu-mai-
o-raki, ko te Aewa, ko Tu-mai-koha, ko Tu-poraki(porangi),
ko Hika-ara-roa, ko Ue-nuku-pokai-whenua, ko Ue-nuku-
horea. Ko ka (nga) rerenga tenei o Raki (Fv,augi) ki nga
tangata e noho nei.

Na tetahi "\Tahine a Raki, na Ma-uku-uku, ko Taku-u-
nuku, tana ko te Matai.



KO TANE. 19

Na tetalii wahine hoki a Raki, na Tauhare-kiokio^ ko
Taku-aka (waka) -hara, taua ko Taku-raki^ tana ko Te-
kahika.

Na llaki (Rangi) ano hoki tenei aitanga^ na te talii
wahine na Papa-tu-a-nuku ; i pnta atu ai ki walio, ko
Rehua^ ki muri mai ko te tamahine ko Ha-kina.

Na Rehua ko Tama-i-te-oko-tahi tana ko Te-wliai-tu-
tahi-a-iwa tana ko Te-ti-hika (Te-ti-binga) , tana ko Te
Rakeka (Rakenga), tana ko Te-raki-ma-kawe-kawe, tana ko
Te-raki-whaka-upoko. Ko te aitanga tenei a Raki i whaka-
wairua, i nolio tonu atu ki runga ki nga raki (rangi) katoa.
E penei ana ta matou korero, ara te korero a o matou
tipuna (tupuna) i naianei^ koia ano tenei ta matou
tikanga.

Na Raki ano, na Papa-tu-a-nuku a Tane. No rauri mai
ia Rehua ko Tane, ko Paia, ko Wehi-nui-a-mamao, ko Tu-
taka-liinaliiua, ko Te-aki, ko Whati-ua, ko Tu, ko Ptoko
(Rongo), ko Ru, ko U-ako, ko Hua, ko Puna, ko Wherei,
ko Uru, ko Kakana (Ngangana), ko Wai-o-nuku, ko
Wai-o-raki, ko Ai(wai)-o-hou-taketake, ko Ka-mau-ki-
walio, ko Ka-mau-ki-tahito-o-te-raki, ko Kai (Ngai) , ko Kai-
roa, ko Kai-pehu, ko Kai-aki-akina, ko Tapatapa-i-wako, ko
Te Manu-aero (waero) -rua, ko Toi, ko Rauru, ko Kitenga,
ko Whatonga, ko Apa, ko Roko-mai (Rongo-mai), ko Talia-
titi, ko Rua-tapu, ko Pipi, ko Te-ara-tu-malieni, ko Raki-
roa, ko Roko-mai, ko Pou-pa, ko Te-ra-ki-whaka-maru, ko
Hou-nuku, ko Hou-raki, ko Ilou-a-tea, ko Uc-nuku, ko
Kaliu-tia-tc-raki, ko Rua-tapu, ko Paikea. Heoti ano, na
te kotalii o Paikea a matou e uoho nei. Otira tera ano te
tahi putake, he nui noa atu ka (nga) rerenga mai ki te ao
nei.

Otira e hara i a Raki tenei wahine a Papa-tu-a-nuku.
Na Taka-roa (Tanga-roa) ke ia tenei wahine a Papa-tu-a
nuku. He mea i noho ai a Papa i a Raki (Rangi) ka hori
(pahure) a Taka-roa ki waho ki te kawc i tc popoki o te
tamaiti, hoki rawa mai a Taka-roa, kuanoho noa ake a Papa
i a Raki, kua puta noa ake a Rehua, a Tane me tc katoa o
nga tamariki a Raid raua ko Papa. Heoti ka tae mai a



20 WHAKAPAi'A TUPUNA MAOIil.

Taka (Taka-roa) tc taiigata iia-liana (nana) te waliine, ka
tukutulvii ma tatalii a Taka-roa raua ko llaki^ iiga (ka) tu
a llaki ia Taka. Erua iiga papa o Raki puta rawa te
huata (tao) ki tua, ko llaki kiliai i mate, i era ano aia;
na konei i aitia tuoitia ai cia tana aitanga i a Papa; ka
puta ki waha ko Te-whanau-tu-oi, ko Te-Whanau-takoto,
ko Tane-kupapa-co, ko Taiie-tuturi, ko Tane-pepeke^ ko
Te-oi, ko Upoko-iiui^ ko Upoko-roa^ ko Upoko-whaka-ahu,
ko Tane-i-te-wai-ora.

Taka-roa. (Nga-ti-hau.)
Ka nolio a Taka-roa ia Papa-tu-a-nuku, a ka haere a
Taka-roa ki walio ki te Kaliui-pu-aki-aki^ ki nga taonga a
Whaki-tau^ a ka lioki mai tera ; hoki rawa mai, kua noho
tana waliiue^ a Papa-tu-a-nuku i a Rangi. Ka hemo mai a
Taka-roa ki tc liuata (tao) a ka liemo (haere) a Rangi ki te
huata^ ka tata mai tetahi ki tetahi, kawerohia e Ptangi kia
Taka-roa, ka hoki-mai ki te taha o Taka-roa^ ka taha (hapa,
kihai i tu) te rakau a Rangi ki a Taka-roa ; ka weroliia e
Taka-roa ka wliiti (puta) te tao a Taka-roa i te papa o te
iramutu i a Rangi ; tana rua nga papa ai tonu. Katukua
te waliine ki a Rangi ; a takototia e Rangi.

Tanga-roa. (Nga-ti-hau.)

Tanga-roa i haere mai i waho, a ka hoki i A-kara a
Papa-tu-a-nuku i a Ptaki.

Ko Tini-rau te tama a Tanga-roa^ a ko nga tuahine a
Tini-rau ko Rua-te-pu-puke, ko Rua-te-mahara, ko Rua-te-
mahina^ ko Riia-tc-korero, ko Riia-te-waihanga.

Ko Tangaroa no tc kahui ia Ihu-poro^ ia Ihu-ku, ia Ihu-
take,, ia Ure-kowhatu.

Taka-roa-te-ihu-pu, Taka-roa-tc-ihu-toka, Taka-roa-te-
ihu-mouta, Taka-roa-haupapa : na enei kahui a Tama-nui-
a-raki.

Na Taka-roa-tc-ihu-pu te [Maori.

Na Taka-roa-hau-papa te Pakeha. I mea hoki nga
koekc (Koroheke) i te wa i kitea ai te pakeha e ratou, i
haere mai te pakeha ia Taka-roa-hau-papa, nana nei a Tama.



ko tanga-eoa. 21

Taka-roa. (Nga-ti-hau.)

Na Te-morc-tu ko Taka-roa^ he tungane mo (no) Poko-
harua-te-po^ te wahine tua-talii o Raki.

I noho a Te-more-tu i a Wa-wau-nuku-hua-tahi ; ko Te-
po^ ko Te-ao^ ko Te-ao-tu-roa, ko Te-ao-marama.

Hanui-o-raki_, Tawhiri-matea^ Tiu : be tane enei, me
Mauru be tane ano boki. Ko Hine-i-tapapa-uta, ko Hine-
i-tuwhemia^ be wabine enei. He atua ban enei katoa, a
ma enei ban e patu nga ban me te moana kia marino ai.

Ma Tawbiri-matea, a ma Tiu e tono Te-Pua-i-taba, ara
nga ban Pukerikeri o te Tonga-a-Hau-a-uru, me Ha-koua-
tipu, he bau nui ano tenei.

He ban anake te aitanga tuatabi a Raki ki te wabine
Matua.

Eaki raua ko Papa. (Nga-i-tahu.)

Ko Papa te wabine a Taka-roa, a ka pabure a Taka-
roa ki ana mabi ; boki-mai kua piri a Raki ki a Papa, a ka
whawbai a Taka-roa ki a Raki, a ka mate a Raki ia Taka-
roa te wero ki tana buata, a takoto papa ana a Raki i tana
mate.

Ka tae-mai a Tane ma, a hapainga ana a Raki ki runga,
kibai nga boa a Tane i mobio ki te hapai ia Raki, na te
kaba, me te mobio a Tane ; tu ai ki runga ki nga Maunga,
ka marewa a Raki, a ka piki baere a Tane ma ki runga,
me te mau baere ano boki i nga rakau, i nga mca i uhia
ai a Papa, koia a Papa i takoto kau ai. Ka boki ibo ano a
Tane raua ko Paia, a ka baere a Tane ki te marangai, ki te
wabi i maua ai nga rakau, a ka riro mai nga rakau ka uhia
ano ki a Papa, a ka titiro a Tane ki tana bakoro ki a Raki
e takoto kau ana kabore kau he ubi mona, ka mau a Tane
ki te kura, a borabia ana ki a Raki bei ubi i aia, a kibai a
Raki i pai i tana kura, a ka baere a Tane ki te tiki i nga
wbetu bei ubi ia Raki kia pai ai, be mca tiki ia Webi-nui-a-
mamau aua wbetu, a ka ki mai a Webi-nui-a-mamau, " bei
nga wbetu nunui anake au c mau ai, bei koba kau nga
wbetu ririki mo nga wabi noa o Raki," a ka mabia e Tane
te kura kia beke ibo ki raro kia mabia ai nga wbetu ki a
Raki, be ubi ano te kura me nga kapua mo Raki, a ka oti



22 WHAKAPAI'A TUrUNA MAORI.

te malii o nga whetu e Tane, ka koa aia, ka milii. ka-pai ki a
Raki, ahakoa wehca a Raki i a Papa, c aroha tonu ana raua
kia raua, ko te kohu me te tomairangi nga roimata a Raki
mo Papa, a ko te aroha o Papa ki a Raki na ana karere c
rua i mau ki runga ki a Raki, he kapua aua karere, na raua
i mau nga hau maku, nga neliu ki a Raki, a ka pupulii te
Hau-auru, ko Papa e whakarekareka ana i nga taringa o
Raki.

Tane raua ko Taka-roa. (Nga-i-taiiu.)
No te hapu raatua a Tane-nui-a-raki, he tcina aia na
Rchua, ko Raki te matua tane ko Whatu-papa te hakui.
Haere ana a Raki ki a Papa-tu-a-nuku hei wahine mana,
na Taka-roa ke a Papa ; hoki mai a Taka-roa kua noho a
Papa i a Raki, ka kakari (whawhai) raua ka werohia a
Raki e Taka-roa ka mate a Raki, ka takoto a Raki, ka
haere mai a Tane-koperu, a Tane-mimi-whare, a Tane-
tuturi, a Tane-tuoi, a Tahu-kumea, a Paia, ka mea ratou
'^ Me kawe te papa a Raki ki runga," ano ka tae ki nga
kapua o raro, ka mau kuare ratou i to ratou papa, ka
oki oki ratou i nga toitoi o nga Maunga, ka tae mai a
Tane, a ka tautokona e ratou a Raki ki runga. Na Tane
te mana me te kaha me te mohio i tu ai a Rangi ki ranga.
Na Paia i wahi te Raki i a Papa, a ka piki ratou, a ka maua
e ratou nga rakau me nga taru katoa ki runga, rae nga kai,
a takoto kau ana a Papa, ka titiro iho ratou kei te takoto
kau a Papa, kahore he mea hei uhi i aia, a ka hoki iho a
Tane raua ko Paia, a ka haere a Tane ki waho ki te Ra, ki
era kainga hei tiki taru, rakau, me nga mea tupu katoa, kia
poto katoa mai nga hapu o aua mea, ka mene mai, i ia
wahi, i ia wahi, ka maua eia ki nga wahi katoa o Papa, a
tae noa ki Aotea-roa, ki Taranga, ki Te-wai-roa-maire-he a
ka wehea eia aua rakau hei maipi etahi, hei panekeneke
etahi, hei patu aruhe etahi mo enei whenua, hei tao hei
timata, he kahika hei wero.

Tane me te ika Hapuku. (Nga-i-tahu.)
Na Tane ano te Hapuku i tiki ki waho ki te Ao-o-wai-
raki-a-ira he whare timansra kai na Raki raua ko Taka-roa



NGA WAHINE A RANGI. 23

he mea tiki ano hoki te Maka (Manga) E tae mai ana aua
ika ki konei i te raumati, a ka hoki ai ano ki taua whare i
te hotoko. No reira ano lioki, no Ao-o-wai-raki-a-ira nga
ika katoa o tc moana.

Na Tane ano te tio, te pipi, me te paua, me te kakilii,
me te pupu, me te karuru^ me te kareko (he taru tupu i
runga i te kohatu^ a ka tae ki te torn ka kiia he kapiti) , me
te kauru (ti).

Ano ka pai a Papa ia Tane te mahi, haere ana aia ki te
rangi.

Ko Te-Rara-tau-karere-o-mati-te-raki te ingoa o te
kainga i tupu ai nga rakau katoa, a he mea mau mai e
Tane i reira ki Huka-huka-te-raki, a Hu-matao, a Tu-kou-
o-hawa-iki, a ka tae mai ki Aotea-mua.

I te vfdu i whakatoria ai te rakau e Tane ki Aotea, he
mea whakato ko nga waewae ki te whenua a ka haere ke
atu aia ka matakitaki mai, kihai i pai, a ka takiritia eia te
rakau, ka whakatoria ko te upoko ki te whenua, ko nga
waewae ki runga, a ka pai, ko nga makawe i tupu liei
pakiaka. He tangata te rakau i mua he wapa iti a Raki, he
tamariki no Raki.

Te-ku-whaka-hara, he hakui no te Totara, tc Matai na
te Kui-u-uku, te Kahika na te Ku-raki, te Kahika-toa na
Huri-mai-te-ata, he rakau toa cnei : te Ake na Tiki-kura, te
Ake-rau-tangi na Taka-hia-pu-poka, na Mahutu, na Mahu-
raki, na Mahu-takitaki, ko Timu ko te Ko-whai, ko Mae-
awha.

Kei runga i nga Maunga te Kai-kawa-kae, na Ku-raki,
hei Kuha-tahi. Eriia enei rakau he rakau pai mo tc kauati
hika ahi.

Ko Rangi me ana wahine. (Nga-i-tahu.)
Ko Rangi te tahi tino raatua o nga Atua, he nui noa

atu ana uri, ko etahi e noho ana i nga rangi a ko etahi e

noho ana i nga Po, he tutu na etahi, i whakataka iho ai era


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 16 of 27)