Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 17 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 17 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


ki aua Po.

Koia nei nga wahine a Rangi, me nga uri a ia wahine, a

ia wahine. Ko te wahine tuatahi ko Poko-harua-te-po, te



24 WHAKAPAPA TUPUNA MAOIil.

tua-rua, ko Papa-tu-a-niiku, te tua-toru-ko Heke-heke-i-
papa, te tua-wlia^ ko Ilotu-papa, te tua-rima ko Ma-uku-
uku, te tua-ono ko Tau-ware-kiokio.

Nga uri a Raiigi raua ko Poko-harua-tc-Po, ko Ila-
uui-o-rangi te uri tua-tahi, nana i moe ka puta i aia nga
hau katoa e pupuhi nei i te rangi me te ao nei. Tc hau
tua-talii, ko Tawhiri-ma-tea, nana i moe ka puta ko Tin,
na Tin i moe ka puta ko Hine-i-tapapa-uta, na Hine
i moe ka puta ko Hine-i-tu-whenua. He waliine
enei e rua no nga liau o tc uru^ a e mariri ana i a raua
nga hau pukerikiri, me te moana e mariri ana i a raua.
Na Hine-i-tu-whenua i moe ka puta ko Ha-koua-tipu, na
Ha i moe ka puta ko Pua-i-taha, na Pua i moe ka puta ko
Tu-mai-rongo, na Tu i moe ka puta ko Te-Ope-rua-rangi,
na Te-Ope i moe ka puta ko Raro-tonga, na E-aro i moe ka
puta ko Te-kohu, raua ko Karue (ngarue) Na Karue i moe
ka puta ko Mao-po, na Mao-po i moe ka puta ko Pu-nui-
o-tonga^ na Pu i moe ka puta ko E,aka (Ranga) -maomao,
na Raka i moe ka puta ko Awhio-whio, na Awhio i moe ka
puta ko Pu-mara-kaij na Pu i moe ka puta ko Oko-oko-
rau^ na Oko i moe ka puta ko Wawahi-whare. I haere a
Wawahi-whare ki Rara-tau-karere-o-matiti-te-rangi a i
kite aia i reira i a Te-uhi-a-kama, aia Huka-huka-te-rangi,
i nga kainga o Maka-kai-waho raua ko Apa-ara-ki-hira,
te matua a Tapu-tapu-a-tea raua ko Mahere-tu-ki-te-rangi
e noho ana. Ko Tapu-tapu-a-tea, raua ko Mahere-tu-ki-te-
rangi, nga tino Ariki o Te Rangi. A ko Tawiri-matea, raua
ko Tiu ano hoki etahi o nga ariki tino mana o nga hau o
te Rangi, me te ao nei.

Nga uri a Rangi raua ko Poko-harua-te-po ; ko nga tini
o nga Tahu, ko etahi enei o ratou, ko Ka-tu, Wero-hia,
Whaka-iria, Tao-kai-maiki, Tao-iti-a-pae-kohu, Tahua-tu,
Tahua-roa, Karanga-a-tu-hea, Ika-rimu, Whaka-tu-koroua,
Tahu-ka-kokiri, Kopu-nui. A ko te tini o nga Ann ano
hoki etahi e tata ana ki aua Tahu nei, me nga Tao ano
hoki. Na Rangi ka puta ko Ka-mau-ki-waho, na Ka-mau
ki-waho ka puta ko Pari-nui, na Pari-nui ka puta ko Pari-
mate, na Pari-mate ka puta ko Moe-waho, na Moe-waho ka



NGA UEI A EANGI. 25

puta ko Auu-matao, na Anu-matao ka puta ko Anu-
whakarere, na Anu-whakarere ka puta ko Te-anu-wliakatoro,
na Anu-wbakatoro ka puta ko te Anu-matc. Koia te take
o te mate e mate nei te tangata, a ko ctahi ano hoki o nga
hoa o enei ko uga uri Tuoi^ me nga uri Tapapa a Tane-
raua -ko Hine-ti-tama. I tutu enei i whakatupclm ki a
Rangi, a kihai ratou i rongo ki nga ako a Rangi^ i tohe
tonu hoki ratou ki te kino ; koia i whakahoroa ai ratou e
Rangi ki nga Po ; na enei i kukume te tangata ki te mate,
a na ratou nga aitua me nga mate katoa e pa nei ki te ao
a ko ratou hoki e mahi talii nei ki a Hinc-a-te-uira te
titama a Tane c raalii he nei ki te ao katoa.

Na Rangi raua ko Pajm-tu-a-nuku enei uri, ko Rehua te
tua-tahi, i whanau a uira mai aia i roto i tana whaea. Na
Rehua ka puta ki waho ko Tama-i-te-oko-tahi, na Tama ka
puta ko Te-whai-tu-tahi-a-iwa, na Te-whai ka puta ko
Tihinga, na Tihinga ka puta ko Te-Rakeka (Rake-nga) na
Rakeka ka puta ko Rangi-ma-kawekawe na Rangi-ma-kawe-
kawe ka puta ko Rangi-'whaka-upoko. To muri iho i a
Rehua he wahine, ko Ha-kina. He wairua anake tenei
aitanga, a i noho ratou me nga mano tini a Rehua i nga
rangi i runga, a kihai ratou i heke iho ki te ao nei.

A ko etahi uri ano hoki o Rangi raua ko Papa i muri
iho i a Rehua ma, ko Tane, ko te tino atua mohio ki te
rawe hanga ; i muri iho ko Paia, ko Welii-nui-a-mamao, ko
Tutaka-hina-hina, ko Te-aki, ko "Whaka-tina, ko Tu, ko
Rongo, ko Ru, ko U-ako, ko Hua, ko Puna, ko Whe-rei,
ko Uru, ko Kakana(Ngangana), ko Wai-o-nuku, ko Wai-
o-rangi, ko Aio-hou-take-take, ko Ka-mau-ki-waho, ko Ka-
mau-ki-tahito-o-te-raki, ko Kai (Ngai), ko Kai-roa, ko Kai-
pehu, ko Kai-aki-akina, ko Tapa-tapa-i-awha, ko Te-Manu-
aero (waero) -rua, ko Toi, ko Rauru, ko Ritenga, ko Wha-
tonga, ko Apa, ko Rongo-mai, ko Taha-titi, ko Rua-tapu, ko
Pipi, ko Ara-tu-ma-heni, ko Rangi-roa, ko Rongo-mai, ko
Pou-pa, ko Rangi-1\ haka-maru, ko Hou-nuku, ko liou-
rangi, ko Hou-a-tea, ko Ue-nuku, ko Ka-hutia-i-te-rangi, ko
Ru-tapu, ko Paikea.

No muri iho o te whawhai a Rangi raua, ko Taka-roa, i



26 WHAKAPAl'A TUPUNA MAORI.

mate ai a llangi ; ka puta iiga uri ngoikorc a E-angi raua
ko Papa, a i heke te tupu o cnei i nga uri tua-tahi a raua,
ko ana uri nei ko Te-wlianau-tu-oi, Te-whanau-takoto, ko
Tanc-kupapa-eo, ko Tanc-Tuturi, ko Tane-pepcke, ko Tc-oi,
ko Upoko-nui, ko Upoko-roa, ko Upoko-whaka-ahu, ko
Tane-i-te-wai-ora.

Na Raugi lioki raua ko Heke-heke-i-papa ; nga uri ariki
o nga Rangi, ko Tama-i-waho te ariki whanau tua-tahi mai,
a koia te ariki o tc rangi o runga rawa, muri mai i aia ko
Tama-rau-tUj ko Tama-nui-a-rangi, ko Tama-Le-rangi, ko
Rangi-waka-ipu-ipu, ko Rangi-whakaka. Ko nga uri a
Tama-nui-a-rangi enei, ko Hau-mia, ko Ma-nui-a-ka, ko
Maru-uui-a-ka-lioe, ko Hua-wai-wai, ko Tahito-kuru, ko
Te-koliu-rere, ko Te-ao-hi-awe, ko Haere, ko Ue-nuku-po-
kaia, ko Ue-nuku-liorea, ko Rangi-whitiki-ora, ko Pu-ki-
tonga.

Ko etahi o nga uri a Tama-nui-a-rangi i noho i te ao nei.

Etaki uri ano hoki a Rangi, na raua ko Hotu-papa, ko
aua uri nei ko Tu, ko Rongo, ko Kawa-pu, ko Hacre-mai-
tua, ko Haere-mai-wliano, ko Haere-aroaro-uri, ko Haere-
i-te-ao-pouri, ko Haere-i-te-ao-potako (potango) ko Te-ki-
tea, ko Te-wliaia, ko Te-ao-niataki, ko Turu-meba, ko
Ka-ibi (Nga-ibi), ko U-ki-mate-bo-ata, ko Rei, ko Pou, ko
Pou-a-taka-taka, ko Pou-raka (ranga) -bua, ko Tu-buku-tira,
ko Tama-takvi-ariki, ko Wai-tu-raugi, ko Tu-kau-moana,
ko Kiri-rua, ko Hotu-ma-moe, ko Tu-mai-o-nuku, ko Tu-
mai-o-rangi, ko Tu-te-pewa, ko Tu-ma-koba, ko Utu-poraki
(porangi), ko Hika-ara-roa, ko Ue-nuku-pokai-wbenua, ko
Ue-nuku-borea. A i heke ibo ano boki etabi o enei uri ki
raro ki te ao nei.

Te Kahui Anu. (Nga-i-tahu.)
Na lo a lo-nuku, nana a lo-rangi, nana a Tabito-te-
raki, nana a Tabito-te-rea, nana a Wai-o-nana a Wai-o-
wbakatangata, nana ko Te-anu-mabana, Te-anu-mato,
ko Wero, ko Wero-kobiia, me Te-anu-ka-wewera. Na Te-
anu-mabana ko Tura na Te-anu-ka-wewera a Hekebekc-
u-nuku^ be wabine, Hekebeke-c-raki be wabine, Hekebeke-



TE KAHUI ANU. 27

ae-papa-he waliiue^ Whatu-rewa, he wahine anake enei toko-
wlia ; ko Whatu-rewa liei mokopuna kia Taka-roa. Ka liaere '
ki te Anu-ku-ka-wewera nana ano a Raumati, na llaumati na
Te Anu-ku-mahana aTura-te-waru-tuaha. Ka noho a Tura
ia Rau-kura-matua ka puta ko Ira-tu-roto ka noho a Ira ia
Te-walia-mata-reka_, te tamaliine a Ahu-ku-ma-wcria ka puta
ko Iwi te tamakine^ ko Ui-roa te tama^ me te Pora-kaliau, he
tamahine ano. Ka Laere a Ui-roa ki te ope a ka tac ki
taua kainga a rokohina ko Te-we (Tue) ka noho raua hei
wahine hei tane, ko Pakura-tauranga te tungane o Tc-we
a ka arahina a Ui-roa e Pakura-tauranga ki waenga kaki
(ngaki) ai, ka titiro a Ui-roa kia Te-we e ota ana i te ku-
mara, mahara kua hapu a We. Ka mahia c Pakura-tau-
ranga nga kaheru e torn tekau, a ka tu aua ko i nga
wakawa (wakawaka) ka waiho atu aua ko ki reira tu ai, a
ka karakiatia aua kaheru e Pakura-tauranga kia tikina mai
aua ko e nga tupuna kia mahia taua maara e ratou. Ao
ake, po iho, ao ake^ kua oti te maara nui noa atu i aua tu-
puna te ngaki, ka haere ratou ki te kainga o Ira-tu-roto ki
te Aka-matua, ka tata ki te kainga, ka moea te moc c tana
matua tane kua tae mai aia, a ka karanga mai te matua
tane, ka o atu aia kua pono te moe a te matua, ka mahi
aia i te maara o te matua tane, a kahore he purapura ku-
mara kia rato ai te maara, ka ngakia eia ki te Karaka, ki
te Tawa, te Whinau (Hinau) te Pokaka, te Poporo, te Kara-
mu, te Kauru, te Toitoi (toetoe), te Harakeke, te Kaio
(ngaio) te Matai, to Hakika; ka paka (panga) enei rakau
katoa. A i te wa i hauhakea ai te maara, ka kohia ko te
kumara, ka tu tonu te nuinga o taua maara kihai i maroke
te rau, ko to hua o runga o aua rakau te mca i kainga. A
ka whanau taua wahine, he tama, ara he tane ko Tahi-tata-
rero (Tahi-tota-rere) na on a tangata i hoatu he wai werawcra
hei mea i te mea a te kaku. Na reira i hoatu ai te wai wera-
wera ki te wahine e whanau ana. A ka whanau ano te
tamaiti a taua wahine ko Ra-kai-nui, a ka noho aia i to wa-
hine ka puta tana ko Te-ao-mata-rahi, a ka rewa te taua, ka
whai atu aia i muri, a ka tutaki aia i te tahi taua ka patua
aia c te taua ka mate, a ka hoki mai tona taua, ka kitca,
14



28 WHAKAPAPA TUPUNA MAOKI.

kiia mate aia, ka tapahia tana upoko, a ka tanumia te ti-
nana, a ka maiia te upoko ki te kainga, a ka tanumia i
lla-kai-paka^ i Ra-kai-wakairi i Ra-kai-mako^ i Ra-kai-ko-u-
nuku. Kua waiho a Ra-kai-nui hei ariki nui mo tc tini o
nga iwi,

Nga Anu. (Nga-i-tahu.)

Na Anu-i-waho te Pounarau.

Na Anu-matao a Wiro (Whiro), a Hua.

Na te Anu-mahana a Tura.

Na Tc-anu-ka-wewera, ko nga wahine toko - svliaj a Heke-
lieke-u-nuku^ a Hekeheke-c-raki, a Hekeheke-ai-papa, a
Whatu-rewa.

Te take mai o aua Anu^ me aua Kahui, lie kotahi ano
take., i puta tahi mai ratou ko te Kahui-taka-roa.

Ko nga aitua me nga mahi o te talia maui o te Kahui-
anu, mo te mate, mo te kino, mo te Rcinga aua mahi.

Ko nga mahi, me nga aitua o te taha matau (katau),
mo te pai, mo te ora era, a mo te ao nei ano hoki.

No raro enei Kaliui i whati ki runga, ko Rehua, ko Te-
wakaka, ko Naku-roa, ko Te-matea, ko Wati-liua, ko Hou-
nuku, ko Hou-raki, ko Hou-tea. Na Te-rangi-popoki a Tane,
a Hine-mate-ora, nana a Hine-kai-taki, te upoko ariki o Nga-
i-talm.

No te Hapu matua enei rangatira, a Rongo-u-matu,
Kahu-kura, Maui, Te-haerenga-taha, Rongo-i-tua, Ra-kai-
ora, Taku-kimi-kai, Tahu-mahi-kai, Tahu-arau-kai, Tahu-
ahe-kai, Ta,hu-wai-marie.



UPOKO III



Ka mate Whiro, e Tu-takeke.

Tane i te timu, teina i to tua (cuara),

Tane i te tahuri ke, teina (i) to tua.

Ko tai a mingimingi : koe ngarara tuatara.

Koo waka ka tukitukia, koe waka, ka wawahia:

Koe waka whakarerea.

Kei runga nei te tahi pou (po) :

Kei raro nei te tahi pou (po).

Po ki tipua, tetahi po :

Po ki tawhito tetahi po :

Uru maneanea, ka taka te po ;

Hia : ka taka te po.

Homai manawa nei, he tu.

E : homai to wairua ora.

He ora ko to manav^a,

Eo taku manawa

Tenei hoki tou manawa, ka tina:

Tenei hoki tou manawa, ka toka :

Tenei hoki tou manawa ka pou taiki.

Tina : noho tou manawa, he ora.

Ko tou manawa,

Ko toku manawa.

He manawa ki (a) naihia.

He manawa ki (a) rawea.

Tuturi o whiti,

Whakamau ki a tina,

Hui e, taiki e.

He karalda maun-ga rongo (7>o tetahi uahi anaƒЂ


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 17 19 20 21 22 23 24 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 17 of 27)