Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 18 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 18 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


AnUj me nga Tao, na Rangi hoki a Ka-mau-ki-waho, nana
a Pari-nui, nana a, Pari-mate, nana a, Moe-waho, nana a
Anu-matao, nana, a Te-anu-whakarere, nana a Te-anu-
whaka-toro, nana a Te-anu-mate, a ko Te-anu-mate te take
mai o te mate.

Nga hoa ano hoki o enei, i mahi tahi ki aiia Tahu, me
aua Ann, me aua Tao, ko nga uri tuoi a Rangi ara ko
Tane-tuturi, ko Tane-pepeke, ko Taue-ku-nawhca, ko Tane-



PABEKURA I TE EANGI. 37

tuoi^ ko Tane-te-wai-ora, me nga uri ano hoki a Tane raua
ko Hine-tauira, i Imi Imi ano hoki ki ana Tahu hci whaka-
pakari i te riri ki a Tane raua ko Rangi. Ko aua uri a
Tane, ko Taku-kumea, ko Taliu-wliaka-ero. Kihai aua
tini nei i rongo ki te ako a Rangi, i tolie tonu ratou ki
te tutu me te kino, a na Rangi te tikanga kia aruaruniia
ratou i nga rangi i runga kia taka ki nga Po i raro noho
ai. Na Rangi te kupu ki a Tane, kia tahi-tahia aua mano
uri tutu nei ki nga Po i raro. A na aua wairua tutu nei
nga mahi e mana nei nga take e kukume nei i te tangata
ki nga Po, a ko ta ratou mahi c mahi tonu nei, he mahi
patipati i te tangata : he too i aia ki te kino me te mate.

Te Whawhai-i-te-Rangi. (Nga-i-tahu.)

Ano ka mutu te mahi a Tane i mahi ai kia pai te ahua
o tana hakoro o Rangi, a mahia ana eia nga kii mo te tapu.
Ka hoki iho ano aia ki te ao nei, taro kau ano ka hoki ano
aia ki nga rangi i runga. Ano ka pahure aia ki aua rangi
ka taka te ngakau o nga wairua tutu i whiua iho nei e Tane
ki nga Po, mo ta ratou tutu i nga rangi i runga, he mea
hoki na aua uri tutu kia rapua he utu mo ta ratou mate i
a Tane.

Ka tahi ano aua uri tutu nei ka mahi nukarau ki nga
ika, a tupu aua te raru me te pakanga a te ika ki aia ano
ki te ika, a he mano tini i mate o te ika i a ratou ano te
patu. Ka kite aua v/airua kino nei i te mate o te ika,
katahi ra ano ka pa ka mahi raweke ratou ki nga manu,
ka tahi ra ano ka kori te manu ka tu ka pakanga, hinga iho
ano i a ratou he mano. A no te wa i mahia ai e Tane a Tiki-
ahua raua ko tana wahine, a no te wa ano hoki i puta nui,
ai nga uri o Tiki, a he tini te tangata ki te ao nei ; ka pa
ano te mahi hianga ano aua uri tutu nei ka pakani ki te ta-
ngata. Ko Tu-mata-uenga, raua ko Rongo-ma-rae-roa, nga
puapua o te ope taua a aua "wairua. Ka tu ka pakanga, a
he mano te hinganga o te tangata i aua wairua. Na aua
mahi a aua wairua nei i puta mai ai te mate ki te ao nei,
na reira te manu i kai ai i to manu, me te ika i kai ai ano



38 WHAKArAPA TUPUNA MAORI.

i tc ika, me te tangata i patii ai i tc tangata. Na ana
"wairua kino iiei aua lie i tari mai ki tcnci ao, he moa hoki
kia ngata ai ta ratou puku riri ki a Tane, na rcira hoki
i patnpatua ai aua mea i hanga nei e Tane, hci utu rao ta
ratou aruarumanga eia i nga rangi i nga Po.



UPOKO IV.



Slana-sva mai ai te putauga o te Ariki :
Manav/a mai ai te putanga o te Tauira
Ka eke ki Kongo-rupe,
Ka eki ki Eangi-tahuahua.
Tenei te whatu kci au.

(Whiti tīM-iia, ka whalcaaranga tc mouri.)

Kei te kaunga tapu.

Te Mouri (Mauri) tu

Te Whiwhi-a-uuku

Tu te Whiwbi-a-rangi.

Kei to wliiwhia i wabo,

Kei te rawea i waho.

Puritia (purutia) mai i walio,

Tawhia (kopikoa) mai i waho.

Tena te mouri (mauri) ka whakapiki,

Tena te mouri (mauri) ka whakakake:

Ko te mouri (mauri) o tenei Ariki,

Ko te mouri (mauri) o tenei Taurra.

Mou' i (mauri) kei runga : te mouri (mauri) e Baugi.

Mouri (mauri) ka jju kei waho

Kei te whai ao, kei to ao marama.

He karakia mauri (ko to talii xuahi anake).

RAKI KA WEHEA I A PAPA.

(Nga-i-tahu.)
Na konei i piri tonu ai a Raki ki runga ki a Pajja^ a
11 a koiici a Raki i ki atu ai ki a Taiic ratou ko oiia taina
(tciua)^ kia tikina mai aia kia patua, kia ora ai ka (nga)
tangata.

Ka ki atu a Tano ki aia, '^ E koro nie aha oti tc patu i
a koe."

Ka ki mai a Raki, kia Tane, " E taa, me waha (hikitia)
aliau ki runga kia tu kc ahau, kia takoto ke ta koutou
hakui (wliaea) i au kia tipu (tupu) ai tewliai ao ia koutou."

Ka tahi lioki a Tane ka ki atu, ki a Raki, " E koro,
ma Relma koc e walia."



40 WHAKAPAPA TUPŪNA MAOKI.

Ka ki atu a llaki kia Tane ratou ko ona teina, " E ta
ma, kauarawa aliau c waiho ma ta koutou tuakana c whaka-
waha ki runga, koi (kei) mata pouri ahau, e kari (ngari)
ma koutou ano au e whakawaha ki runga kia rewa ai ahau
ki runga kia tupu ai tc -wLai ao i a koutou."

Ka talii ano a Tane ka ki atu ki aia, " Ae e Koro e
tika aua tau tikanga kia patuakoc e matou, kia tipu (tupu)
ai te ao hei ao."

Ka niea atu a Raki ki a Tane, " E tika ana e Tane, me
tiki mai ahau :ne patu liei tangata whakaako ma koutou ko
o taina ki te patu. Ki te mea ka mate ahau, ka tahi te ao
ka Trhai ao, ka whai marama hoki te ao."

Nga (Ka) hari hoki te "whakaaro o Tane ki te tikanga o
tona matua kia patua aia e ratou ; na reira a Tane i ki atu
ai ki te tahi aitanga a Raki, kia Te-Kore tua-tahi, kia Te-
Kore tua-rua, tua-toru a tae noa kia Te-Kore tua-kahuru
(ngahuru) kia Te-Kore-au-iho, kia Te-Kore-au-ake, kia
Ma-Kore-a-te-po,kia Ma-Kore-te-ao, kia Te-Kore-a-te-ao-tu-
roa, kia Makore-a-te-ao-marama, kia takahia a Papa, takahia
ki raro, kia tokona a Raki, tokona ki runga kia Tu-more-
more, kia Tu-haha, nga (ka) whakana nga kanohi o Raki
6 tu nei, ko Te-Huinga, ko Te-Putahi, ko Taketake, ko
Rehua.

E hoa ma ko te timatanga tenei i hanga ai te Raki e
Tane. Ko te kupu inoi hoki tenei a Tane ki te kaha o
Rehua hei whakawaha i to ratou matua ki runga. Otira
na konei i huna ai etahi o nga Kore e Tane ki roto kia
Maunga-nui-a-te-whenua, oti rawa atu aua Kore ki reira,
a nga (ka) whakawaha a Raki e Tane ; a kihai hoki i
rewa ki runga.

Ka ki atu a Raki ki a Tane, " Ma korua toko-rua ko to
taina (teina) ahau e waha.

Ka tahi hoki a Paia ka inoi i tana inoi ka mea aia.

Tikawea a Eaki
Whakawaha a Papa
Whakatikatika tuara nui a Paia
Mamao te kavra i Hua-rau.



KAKI EAUA KO PAIA. 41

Ka rewa hoki a Raki ki runga. Ka tahi a Raki ka poro-
poroaki ki a Papa, ka mea atu a Raki ki a Papa, " E Papa
e, hei konei ra koc, tenei taku aroha ki a koc, kei te Waru
ka tangi au ki a koc/' Koia hoki te hauku, he roimata
na Raki, e tangi ana ki a Papa.

Ka mea hoki a Raki ki tona wahine ki a Papa, " E kui
hei konei ra noho ai kei te makariri hoki ahau te hiahia
iho ai ki a koe," Koia hoki te kopaka.

Nga (Ka) poroporoaki a Papa ki a Raki, ka mea ia ki
a Raki, " E koro haere ra e Raki kei te raumati hoki ahau
te mihi atu ai ki a koe/' Koia te Tutu-roroa, ko to Papa
aroha ki a Raki.

Ka mutu ta raua poroporoaki kia raua, ka rewa hoki a

Raki ia Paia te waha, nga (ka) tu ia Tane tana toko ko

"Toko-maunga^^ i a Tane. Ko '^Rua-tipua" hoki te ingoa

o te toko a Paia i tokoa ai te Raki ; na konei a Paia i inoi

ai i tana inoi : —

Ko toko na wai ?

Ko toko na Rua-tipua.

Ko toko nawai ?

Ko toko na Eua-taliito.

He turuturu, ho pinaki,

He papare, he ai tutonga.

Tena toko, toko, toko,

Ka eke.

Ko toko o tenei Raki.

Ka mutu i a ; ka inoi hoki a Paia i te rua o ana inoi
ka mea ia : —

Toko te kapua nui,

Te kapua roa,

Te kapua matatoru,

Te tau o Raki-riri :

E hui te Raki-ora.

E Roko (Rongo) ki waho.

Ka mutu ia : heoti ano ka rewa a Raki ki runga, ka
tangi te umere a runga, ka penei te kupu : —

E Tu mata toro,
^Vhaka ckea te mauuga.

Ka mutu ia. Na te tini o nga tangata o runga tenei
kupu "whakaoho ia Tane raua ko Paia ; otira i te oko tahi



42 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

II Tunc tc wliakaaro i taua waihaka-tanga (whai-hanga-
tauga) i tc Iluki ; nana ano i poupou ka (nga) taha o te
Raki^ i man katoa anakc i aia, nana lioki i purupuru nga
wahi e liamama ana, i mau katoa ano i aia. No te otika
(otinga) o Jlaki tc liaka (lianga) ka mararaa hoki tc ao
liei ao.

Na reira a Tane i "wliakaaro ai ka ore (hore) he wliaka-
taii i a llaki. Ka talii ano a Tane ka haere ki te tiki i te
llaliui-kura a Ao-keliu ; riro ana mai i ai a, he kura ; nga
(ka) tae mai i aia te mau mai ka whakapiritia eia ki te
Raugi, kahore hoki kia tau. Hei te po ka kore e tau, hei
te ao ka tau, ko te mea anake tenei e tau ai taua Rahui-
kura, he awatca. He po e kore hoki e tau, na reira i aurutia
(horoia) ai e ia, ma rawa atu i aia te horoi taua Eahui-
kura. Ilcoi nga (ka) tau noa iho a Raki kahore he mea
hei whakatau. Otira na konei a Tane i whakaaro tikanga
ai mana, kia ai he mea hei "whakatau i tona matua. Ko
te haerenga tenei o Tane ki nga Kore, i huna ra eia ki
roto kia Maunga, ka puta ki waho ko Te Riaki, ko
Hapai, ko Te Tihi, ko Te Amo, ko Katari (Ngatari), ko
Te Mania, ko Te Paheke, ko Tu-horo, ko Tawharuwharu,
ko Tapokopoko, ko Te Awa, ko Tipu-nui-a-uta ko Para-
whenua-mca.

Ko TaHUIIU tenei O PaPA-TU-A-XUKU ; KO TE IKAXGA

A Rangi. (Nga-ti-rua-xui.)
Ko Tupua, tana ko Tawhiti, puta ia Tu tana ki waho
ko Teku, te Wawau, te Para-ku-wai, ko te Para-koka, Te
Porapora. Taiigohia ake ana, hoake ana ki runga hei puko-
nohi (pukanohi) mo te rangi. Ka tau rangi, te Ata-tuhi, Te-
ata-rapa, Te-ata-uira, Te-po-nui, Te-po-roa, Te-uriuri, Te-po-
tango-tango, Te-po-T^awa, Te-po-te-kitea, Te-po-te-whaia,
Te-po-i uri, Te-po-i keu, Te-po-i-mate, ki te po, i maranga te
po, i whakana; whakana nga mata o te po. Karanga taua te
po ki tc ao marama, Ko te Kore, Te-kore-nui Te-kore-roa,
Te-kore-kimi-kimi, Tc-kore-kitea, Te-kore-te-"^haia, Tc-
kore-te-whiwhia, ko Rawea, ko Ou (hou) -tupu, Ou-ora, ko te
ora. Ta tc Ora ko Te-rangi e tu nei, ka noho Te-raugi i te



EANGI EAUA KO TAIA. 43

Ata-tuM lea puta ko Te-marama^ ka nolio ano a Rangi i a
Werowcro ka puta ko Te-Ra, tang-oliia ake kokiritia ana
hei pukanolii mo te Rangi. Te Ata-tubi, tc Ata-rapa.

Rangi. (Nga-rauiiu.)
Ko te rangi e tcretere ana i runga i tc whcnua. Ka
noho a Rangi i te Ata-tulii^ ka puta ko te Marama, ka
noho a Rangi ia Werowcro, ka puta ko tc Ra : tangoliia
ake ana kokiritia ana ki runga hei pukanolii mo te Rangi,
ka turangi te Ata-tulii tc Ata-rapa, tc Ata-maliina, ka
maliina tc ata i Hikurangi.

Ko Paia raua Ko Rangi. (Nga-ti-hau.)
Te waliatanga a Paia i a Rangi, ka tangi a Rangi ka
mea,

Whakatikatika tuara nui a Paia,
Mamae to kawa i Hua-rau.

Kg te karakia tcnei o te wclic o Rangi raua ko Papa.

Wehea ko Rangi ko Papa

Kia wehea, Tama-ire-toro, Tama-irc-toro

Taua ka wehea Tama-ire-toro Tama-ire-toro, ro, e,

Wehea ko te maku ko Tama-ire-toro

Kia wehea Tama-ire-toro e, i,

Wehea ko Ari, ko Hua kia wehea

Te maire toro

Wehea ko Rehua, ko Tama-rau-tu

Kia wehea Tama-ire-toro

Wehea ko Uru ko Kakana (ngangana)

Kia wehea Tama-ire-toro

Wehea ko Te-aki ko Wha-tuia

Kia wehea Tama-ire-toro

Wehea ko Tu, ko Roko (Rongo)

Kia wehea Tama-ire-toro.

Rangi. (Nga-ti-iiau.)
Ka noho a Rangi e tu iiei, ka noho i Te-ata-tuhi, ka
puta ki Avaho, ko Tc-marama.

Ka noho tc Rangi e tu iiei, ka noho i a Te-wero-wero,
ka puta ki waho, ko Tc-Ra, ko Te-ata-tuhi, ko Te-ata-rapa,
ko Te-ata-mahina, kua mahina tc Ra ki runga ki Hiku-
rangi^ ki te maunga tapu i Hawa-i-ki.
15



44 WHAKAPAT'A TUPUNA MAORI.

Ko llangi e tu iici, tc tane o Pa])a-tu-a-nuku, a i tc ■\Ta
i wchca ai raua ; ko Whai-tiri te atua kuia tua-tahi o nga po,
nana i wliakaliua tc karakia i wcliea ai rana ; ua rcira raua
i W'cliea ai. Koia nei tc karakia.

Tutu to kiri, wehcwchc (wcwchi) te kiri,

Tatara-moa te kiri, onga-onga te kiri.

Kci mihi ki te ipu (ipo) kei tangi ki te tau.

Tanga-roa whatia (wctca). Tanga-roa tara ;

Tara ki (kia) mamao.

Anga tonu koc ki tai, c, ki tai e,

Wliati, ko koe kei mihi,

Ivo koe kei aroha,

Kei mihi ki te ipu (ipo) kci tangi ki te tau.

Te Kore raua ko Rangi. (Nga-i-tahu.)

Na Te-Kore a Te-Makn. Ka nolio a Makii ia Mahara-
nui-a-Tea^ puta ake ko Raki. Ka noho a Raki ia Hotu-
papa puta akc ko Te-Hunga, ko Te-Putalii, ko Reliua.
Ko Reliua i puta a uira mai, no tona rcrenga ki runga i
whaka tangata ai i aia. Ko taTauc i porangi ai i muri iho
ka wliakarerea te Avaliine e Raki, ka liaere ka noho kia
Papa-tu-a-nuku i te wahine a Taka-roa, ka puta i a raua
ko Tu-mata-waka, ko Rongo-marae-roa, ko Tane-nui-a-
Raki, ko Paia-nui-a-Raki, a no te hokinga mai a Taka-roa
ki tana waliine kua noho te wahine i a Raki, a ka kakari
raua, a ka tu a Raki i te huata (tao) a Taka-roa, ka takoto
a Raki a ka nui te mate, a ka haere mai nga tangata ka
wahatia e ratou, ko nga tangata o runga c kukume atu ana
i a Raki ki runga, a ko Paia ma, ko Tane ma e waha
(pikau) ana i a Raki. A ko nga toko enei i tokona ai Raki
kia tu ki runga. Ko Matu-pua, ko Rua-tahito, ko Pinaki,
ko Kai-he, ko Nga-mau-ki-tua, ko Nga-mau-ki-waho, ko
Nga-mau-ki-tahito-o-te-Rangi. Ka tu a Raki ka tumau,
ka tino wehea a Raki raua ko Papa. I riro te pukakaho,
me te Kura-tawiti (Kumara), me te Hai*a-keke, me te Hara-
keke-tunga-wiri, me te Aruhc i a Raki i te wa i wehea ai
raua ko Papa-tu-a-nuku. Ka titiro a Tane e takoto kau
ana a Raki, ka tikina eia he kura (hei tahu tahu wero
(whero)) hei whakatau^ i te hakoro i a Raki, a ka titiro a



KO PUA]L\, KO TAMA-IiERETI. 45

Tane kahore kia tail a Raki i tekura, ka tikiiia nga "wlietu,
he mea tiki i waho i Tc-paetaku-o-te-raki-o-Roko(Rongo)
i te tupini o Wclii-nui-a-maman, a koia nei te iiigoa o nga
tupini (he kakahu tc tupini) ^ ko Hi-ra-uta, ko Hi-ra-tai,
ko Te-Pari-nuku, ko Te Pari-raki, ko nga here here enei o
aua tupini, Na Tupuranga-o-te-po ko Tai\arai-o-te-ao,
(kotahi tenei tangata, e rua ona ingoa) koia tc tatau arai o
te ao o tc po^ nana tc korero ki a Tanc kia mau i nga
Avhetu ; a no te hokinga o Tane ki tana kainga ka
tikina aua whetu : lie ara ke te ara i tikina ai nsa
^yhetuJ i te ara i hacrc ai a Tane —

O Manako-tea

# Manako-uri
S55īHi^r^fr;s^' 1^0 Tc-ika-o-te-raki

Ao-tahi he Avhetu tapu, he ariki aia no nga whctu o te
taa^ a e korc aia e manako atu^ ara c noho talii i ctahi
whetu kc atu.

Na Puaka raiia ko Taku-rua a Ao-tahi. Ka puta a
Ao-tahi i te marangai, ka karakia te iwi, ka tangi ka
aroha ka mihi, he whetu tapu a Ao-tahi. Ka rikiriko
mai tc mata o Puaka i tc Ilau-raro, he tohu tau pai, a ka
riko riko mai i te Tonga he tau kino, he ua he hau, he ua
apopo.

lie tino whetu tohu a Puaka ana puta niai i te tahi
(in July) a ki te mea ka ahua panapana nga hilii o Puaka
ki te tonga, he tohu tau kino i taua tau, a ki tc mea ka
riko riko ana hihi ki tc Ilau-raro he tohu tau pai. Tc
take i kiia ai nga wa o te tau ki nga ingoa o nga -whetu ;
no tc mea na aua Avhctu te take i)ai, a tc take kino o aua
wa o tc tau i kiia ai nga ingoa a aua wa o te tau ki nga
ingoa o aua whetu : —

■K-

• Tama-reretij he punga no te waka a Tama-rereti.



46 AVnAKAPAPA TUPUNA MAORI.

Tataia ana c Taiic iiga -n-hctu o to awatca kiliai i pai, no
tc po ka pai ka tan te liakoro a R-aki i tc pai o to "svliotu i
te po.

Tc To-mai-rangi, mc te Iluka-papa, mc tc Iluka-rere,
me te Ua, he aitanga na Raki i a Papa, koia tc taru ka
tupu ai i te raumati.

E,AKi. (Nga-ti-hau.)

Na Eaki ano hoki a Ka-mau-ki-waho, nana a Te-pari-
nui, nana a Tc-pari-mate, nana a Tc-moe-waho, nana a
Te-anu-matao, nana ko Te-anu - whakarere, nana ko Te-
anu-wliakatoro, nana ko Te-anu-niate. Koia hoki e
knkume tonu nei i nga tangata ki te mate. Na Te-anu-
wliakatoro, ano hoki ko Te-anu-Tvai, nana a Taka-roa
(Tanga-roa), nana ko Te-pounemu(pounaniu).

Na Raki hoki na Ha-kina ko Te-rupe-i-aia-ki-uta, na
Te-Rupe, ko Te-Kau-nunui, nana ko Te-kau-roroa, nana ko
Te-kau-wheki, nana ko Tu-pari, nana ko Tanmata, nana ko
Te-moa, ko Pcke-i-tua, na Peke-i-tua, ko Pcke-aro, nana
ko Peke-hawani, nana ko Po-haha, nana ko Kai-tangata.

Na Raki hoki a Rehua, nana ko Tama-i-te-oko-talii, ki
muri mai ko Ao-nui, nana na Ao-nui ko Ao-roa, nana ko
Ao-pouri, nana ko Ao-po-tako (tango), nana ko Ao-toto,
nana ko Ao-whero, nana ko Tu-koro-kio, tana ko Mo-
uriuri, tana ko Mo-rearea, tana ko Mo-haki-tua, tana ko
Mo-haki-aro, tana ko Kupa, tana ko Wai-hemo, tana ko
Ika-tan-i-raki, tana ko ]\Iaroro-ki-tu-a-raki, tana ko Te-nira,
tana ko Te-kanapn, tana ko Turi-whaia, tana ko T\'hai-tiri.

Na Whai-tiri ka noho ia Kai-tangata ka puta ki Tvaho
ko Hem a, ka noho (a Hema) ia Te-hu-aro-tn, ka puta ko
Karihi te tama; ko Pupu-mai-nono te tamahine; ki rauri
iho ko Ta-whaki. A whakatupuria ana aia c nga matua,
e nga tuakana, a tupu ana aia hei tangata. No reira i
nui tonu ai tona tarengataka (tononga) kia Hine-nui-a-te-
kawa, ki te wahine i tapuia (i puhia) ai e ona tuakana,
ma ratou ke ia taua Tvahine ; otira kihai hoki taua ■wahine
i pai atu ki nga tane i "vrhakatapuitia hei tane mona, a
mate ke mai ki aia ki a Ta-whaki. Na reira, i kite atu ai



WHAI-TIRI ME KAI-TANGATA. 47

nga tuakana ki taua wahine e wTiai (aru) tonii ana i aia
ia Ta-Tvhaki, a ka kupukuputia aia kia patua. Ka tahi
aia ka raaliara ki te nui o te kaioraora (kii kohuru) a
nga tuakana mona. A whakaaro ana aia ki te tikanga ilio
o te kupu a te taua a Whai-tiri i ki iho ai kia Kai-tangata
'' Ilei Konei ra nga (ka) tapa i te ingoa o ta taua tamaiti
ko Hcma hei ingoa; mo taku hema hema-tanga iho ki a
koe : ma hau (raau) lioki e ata whakatipu (tupu), i aia
kia tupu liei taugata. E koro kia rougo mai koe ki taku
kupu iho ki a koo ; e manakonako ake ta taua tamaiti ki
au ; kaua rawa c tukua ake, koi (kci) kore c eke ake ki
te rangi tuatanga i runga nei, e ngari kia puta atu i ta
taua mokopuna ma hau e hua he ingoa mona ko Ta-whaki,
hci ingoa mo taku takawhakitanga iho nei ki a koe ; ko
te tangata tcra mana e piki ake te rangi tuatanga nei."
Heoi nga (ka) mutu ta Whai-tiri tana kupu poroporoaki ki
tana tane kia Kai-tangata, a tangohia atu ana aia e nga
kapua ki runga ki te rangi.

Ko te pohauhautanga tenei o te whakaaro o Hema,
kihai i whcra (pera) ; ka mahara ki te kupu a tona hakui
a Whai-tiri i ki iho ai ki te tane, " Kia tipu rawa ia Ta-
whaki, mana e piki te rangi." Kihai hoki i rite i a Hema
taua kupu : a hacrc atu ana aia ki te whai i te hakui, a
tae atu ana ki runga, patua ana e Tini-o-waiwai, na reira i
nui piiku (tino niii) ai te hiahia a Ta-wliaki kia haere kia
rapiia cia tona matua. Otira he wchi ano mona i nga
kaioraora (kupu kohuru) a nga tuakana mona kia kohurutia
aia.

Ko Ta-whaki. (Nga-ti-hau.)

I noho a Ta-whaki ki te ao nei, lie tangata nei ano te
ahua, kino kino ake nei ano ana kakahu, a he Ava ano aia i
haere ai ki runga ki te tahi maiinga noho ai, ano ka tae aia
ki reira, ka mahue i aia ana kakahu maori o te ao nei, a
ka kakahu aia i aia ki te uira ; he tangata i reira e piri
ana, a i kite atu aia i a Ta-Avliaki, a nana i kororo ki te
iwi ; koia a Ta-whaki i kiia ai he atua, a i karakia atu ai
te iwi ki aia.

E kiia ana, na Ta-whaki i ngaro ai te ao nei i te wai, he



48 WHAKAPAPA TUPUNA MAOItl.

mea nana i taka takalii ki ana wacwac tc papa o tc rangi, a
pakaru ana tcra, ka rcrc ilio tc wiu, ka ngaro tc ao nci i te
Avai-puke.

Na nga taokctc a Ta-"\vliaki aia i patu, a e liara i aia te
lie i patua ai aia c ratou. Ano ka mate aia, ka tac tc Kaka,
mc te Kaka-riki (te Po-Avhai-tcrc) ki ana toto, mirimiria ana
ki o ratou liuru hum, koia tc take c ura, ara c whero na
nga liuru Imru o aua manu. E hara i tc tino mate rawa
atu tc mate o Ta-wliaki, a nana ake ano te mana i ora ake
ai ano aia.

Ko Whati-tiri te papa o Ta-^vliaki, a i mea taua papa
ona kia Lacre tana tama ki aia nolio ai, he mea kua riro
parau tc ^vhaea o Ta-Avhaki i te iwi ke noa atu, na rcira a
Ta-whaki i mea ai kia haere aia ki tana "whaea, a kia riro
mai aia, ka haere ai a Ta-whaki ki tana papa noho ai. Te
iwi nana nei i whakarau tana whaea he iwi noho moutere,
a he wahi kino te whanga unga atu ki taua motu. E hara
hoki taua iwi i te tangata, he tupua, ara he atua penei me
te Patu-pae-arehe o te ao nei.

Te mahi a te whaea o Ta-whaki i noho ai i taua iwi, he
moe i te whakamahau o te whare, a he tiaki i te ra kia ao,
ka karanga atu ai ki tc iwi i te whare e moe ana, ano ka
karauga atu taua wahine ki a ratou kua ao te ra, ka oho
ratou ka haere ki te ngahere, Tae atu a Ta-whaki ki taua
kainga i te ngaro taua iwi i te wao o Tane. Ka korero
raua ko Ta-wliaki, a ka huna a Ta-whaki i aia i roto i te
patu o te whare, a puru purua ana e raua nga wahi piata o
te whare.

Ano ka hoki mai taua iwi i te ahiahi ka tupato etahi o
ratou, he mea hoki i haunga i tc tira puta ki taua kainga,
ka ui aua tupua ra ki te wahine, a he mea kii parau atu
aia i mariri ai ta ratou pawera, ka moe te iwi ra a ao noa
te ra, ka karanga atu etahi o ratou ka mea " Kua ao te
ra ? " Ka mea atu te wahine ra '^ Kahore ano " a ka
karanga atu aia " Kei runga ano nga whetu, ki ano i rere
noa." Ka moe ano te iwi ra, a ka oho ano ka ui ano ki
te wahine ra, ka kiia atu ano aua kupu ra ano. Ka pcra
tonu tc mahi ui a tc iwi ra, me te utu nuka atu e te



RUKUHI KERE-PO. 49

wahine ra, ano ka moiri rawa tc ra, a ka kori te iwi ra, ka
toia te papa o te whare, a na te tialio o te ra i riko ai o
ratou kanohi, a i anini ai ano lioki o ratou upoko, ka oho
a Ta-"vvliaki ka tomo ki te whave ka patupatua tc iwi ra a
raoti noa^ kaliore lie moreliu i puta.

Ka mau a Ta-wliaki ki tana whaea ka haere ka ahu ki
tana matua tupuna ki a Rangi, tae atu aia ki te toi o te
tahi maunga, rokohanga atu ko tana tupuna wahine i reira,
e noho tatau ana i ana kumara ngahuru. He matapo taua
kuia nei. Ka tatau taua kuia ra i ana kumara^ ka tahi,
ka rua, a ka tae ki te iwi o ana kumara, ka riro i a Ta-
whaki te ngahuru, ka tatau ano tc kuia ra, ka tahi, ka rua,
ka tae ki tc waru, ka riro te iwa i a Ta-whaki, a penei
tonu a pau noa i a Ta-whaki ana kumara te tango, ka rapu
rapu noa te kuia ra i ana kai, a ka pouri aia, ka tangi, ka
tahi ra ano ka whaaki a Ta-whaki i aia, a na te rco ona i
matauria ai aia e te Kere-po ra.

Ka tae a Ta-whaki ki te uku, ara ki tc paru kotorc,
ka pokepokea eia ki tana huharc, a ka pania ki nga
kanohi o tc kuia ra. a ka titiro nga kanolii. Ka piki a
Ta-whaki ki runga ki te Ti (iNIauku) i rcira tc punga-
werewere e mau ana, ko te tahi pito e mau iho ana i te
rangi. Ka piki a Ta-whaki i taua mca hei ara atu mona
ki te rangi, ki te kainga o tana papa, ka piki aia, a roa
rawa atu aia ki runga, ka karakia puku te Kere-po ra, ka
taka iho ano a Ta-whaki, ka kake ano aia, a ka taka iho
ano, no tc torn o nga kakenga ona, ka tae atu aia ki tc rangi.

He atua a Ta-whaki, a ko nga patunga tapu me nga
kai tuku atu ki aia, he mea wehc wche kia ngahuru nga
putu, a ka tae te Tohunga, ka whakahua i te ingoa o Ta-
whaki, ka hapainga te tuatahi ka whakaaria ki a Ta-whaki,
a he mca pera aua putu katoa, ka tae ki te ngalmru ka
waiho tcra i te taha maui o te tohunga, a ka pcratia ano
te putu ra, ko te tauira ka waiho ano i tc taha maui, a ka
hoki hokia ano aua putvi ra ka pcratia tonutia a pau noa.
E kore e kiia te kai tuku ki a Ta-whaki, ki te kupu nei
Tekau, engari Ngahuru. No te tatau kai a taua matapo ra
i takea ai taua tuku kai ki a Ta-whaki.



50 whakapapa tupuna maoki.

Ta-wiiaki. (Nga-ti-iiau.)

Ko te korcro a Ta-whaki ki ana tuakana i aia i te wai,
i mua atii o ta ratou patunga i aia kia mate.
Ka mca a Ta-whaki,

Pupu maliinc i te ata.

Homai ra taku hcru,

Taku karau

Kia whano an ki tc wai Rangi-tnhi ;

Te wai c, ha, i.

Ano ka mate a Ta-whaki ia ratou, ka mea atu te tuakina

matamua kia Ta-wliaki :

E Ta-whaki kei whea koe ?

A ka O mai he Pukcko :

"Ke."
Ka ui atu te tiiakana tuarua :

E Ta-whaki kci whea koe ?
A ka O mai he Moho :

"Huu."
Ka ui atu te tuakana tuatoru :

E Ta-whaki kei whea koe ?
A ka O mai a Ta-wliaki :

E tupu ki to uru,

Ki to rae.

Tcna toto ka huki, ko toto

Ko toto a Ta-whaki,

te Ea,

te ]\Iarama.

Ko toto Rangi-mahuki,

O Raiigi e tu nei.

A ka ara a Ta-whaki i te Avai ka kite aia i te toi a ka
piki aia ki te rangi : ka tutaki ia Wai-tiri i te huarahi e
uoho matapo ana ka mea mai a Wai-tiri ki a Ta-whaki,
" Whaia aku mata." Ka mea atu a Ta-whaki ka karakia
i te wahiue nei. Ano ka kite nga kanohi o te wahine ra,
ka mea atu ano a Wai-tiri, " Kia ata piki kei mate koe,
kei kamoa e nga were were o Hine-nui-te-po.'^ Ka ki atu

a Ta-whaki :

Au wahine riu ngata,

E hoki i nga hau o Ta-whaki.



TA-WHAKI ME MAI-WAHO. 51

He oti ano ka i)iki a Ta-whaki ka kake ki ninga, a
rokohanga atii ko Reliua ko Wa-koko-rau (Akoako-rau) .
Ka kite i a ^laru, a no te kitenga i a iNIaru, katahi ka
pa te wa (waha) o Ta-wliaki ki te tui (tiu) :

Whakataka whakataka,
Mo te pua me te kahika,
Puhia moua, morea,
Kotahi taua roa, na Ta-whaki.

Ta-whaki. (Nga-i-tahu.)

Ko Ilinc-wai-tiri te wliaea o Ta-wliaki, ko Kai-tangata
te hakoro, te tama a Hema. I liaere a Ta-wliaki ki te
rangij raua ko te matua, ko Iline-pupu-mai-iiaua, a Karilii
a Ta-Avliaki. Ko Karilii i mea kia liaere ki runga, a na te
hau aia i aid iho ano^ no te mea kiliai aia i karakia i aia.
Ka hacre a Ta-wliaki ra te ara o te pungawcrcwere, ka piki
tonu ki runga, me te karakia liaere a Ta-Avliaki, a ka tae
aia ki ia rangi, ki ia rangi, a ka. piki ton (tonn) atu ki nga


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 20 21 22 23 24 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 18 of 27)