Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 19 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 19 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


rangi, a ka lac aia ki te rangi a Mai-waho, ka karakai i
reira raua ko Te ]\rai-waho, a ka lieke iho a Ta-whaki i te
rangi ka ako i nga iwi ki nga karakia katoa, a ka oti tera
te ako ki nga iwi, ka piki ano aia ki te rangi, ka noho tou
(tonu) atu. I aia e noho ana i raro i te ao nci, nana i
patu te iwi o Te-wlianau-hapuku, he mea po.tu cia ki te
ua nganga, ko aua nganga ua he mea mau uiai cia i te
rangi a Te-inai-waho, a ka whati taua Avhanau Ilapuku ki
te moana, ko etalii i whati ki ro (rote o tc) ngahcre, a ko
era i whati ki te moana, i tupu Tohora, me tc tini o te
ika nui, a ka marara te iwi, a ka mate ctahi o ratou.

Ka ako a Ta-whaki i nga karakia, ki ia tohunga, ki ia
tohunga, aia karakia, aia karakia ; ko te karakia Mere-uha
i akona ano cia ki nga tohunga, me nga karakia whakatau-
maha kai, ki nga tohunga i akona ano cia kia ratou. Ko
Karilii kiliai i tae ki runga, na Ta-whaki tc uira me te
Whati-tiri, i mua atu o te wa i patua ai te iwi cia, i wliiua
atu cia he ua nganga ki ro (roto o tc) ahi. I te wa i mua
he tangata nei ano a Ta-whaki, c hara i tc atua. Ko nga
ika i whati mai i tc patunga a Ta-wluiki. Ko Kcwa, ko



62 WHAKAI'Al'A TUPUNA MAORI.

IIiu-pTiku^ ko Paikca, ko Paraoa, ko Toriki, ko Popoia-
korc, ko Kckono, ko Tc-rchu, ko Tc-wliakaliao, ko Te-
ra-poka, ko Tc-kaki, ko Tawa-iti-roki, ko Te-ui)oko-hua,
no tc moana era^ a ko nga raca ki tita ki to Avhciiua ko
Tc-Maraaku, ko Te-Poka(Ponga), ko tc Ka-toto : i wliaka-
Lctca ai tc tupu o ana tini raca nei^ mo ta ratou koliuru
i te matua Lakoro a Ta-whaki.

Na Ta-whaki te Kouva i tc nolioanga kia Hinc-tu-a-
tai, me tc Rawaru, na Toria ka noho ia Tolic ko Te-
kohikohi, na tc Ha tc Tarakihi i tc nolioanga ia Whakarua-
moko, me tc Puwai-naka-rua mc tc PaAvaio^ Punohonoho,
Huncluinc^ Tataka^ Purcnu-ao-rua : na Paraki cnci i te
nohoanga ia Hine-Hau^ ia Tc-akau tc Karoro, ia Papa-
hnri-tikea te Torca, ia Mui-nako tc Kurupatu ia Tuku-
roa-hara ko te Kanakana ia Hinc-liau, Tc Kaua-kana
(Nganangana) tuakana a Raki teina kia tc.Tncrc, Inaka-
mate-knku-a-taea-liake, Tc-E.ere-waka^ "Wai-pntc.

T A-wn A KI . (Nga-ti-h au .)
No te Rangi tuarna i aruarumia ai, a i patua ai Kewa,
a Paraoa, a Kckeno, a Iliii-puku, a Toroki, a Paikca, a
Te-mamaku, a Popoia-korc, a Poka (Ponga) e Ta-whaki.

Tuna. (Nga-ti-uau.)
Na Manga-wairoa ko Tuna, no runga a Tuna, i tukua
iho i runga i tutaki i a Ta-wliaki raua ko Kai-ihi i a raua
e piki ana ki nga rangi. Ka ki atu a Ta-whaki ki a Tuna,
'' Mo te aha koe i haere mai ai i runga.'' Ka mea a Tuna,
" He kaka marokc no runga, ka tukua ahau ki raro ki te
wai-koropupu i roto i Puta-waro-nuku." Ka karakia ratou
ko Tuna i reira ka mutu, ka heke iho a Tuna ka kake a
Ta-whaki ma.

Pa-kuka (Pukeko). (Nga-ti-hau.)
Ko !Maka-i-ere nana tc Pa-kura, na Pani aia : na Ta-
whaki i kikini tc ihu o Pakura (Pu-kcko), i te tutakinga i
a Pa-kura i te v, a i liaere ai a Ta-wliaki ki i-unga ; na reira
i whero ai tc ihu o Pa-kura.



te patunga a ta-whaki. 53

Ta-avhaki. (Nga-i-taiiu.)
Ka talii a Ta-whaki ka mahara i roto i tona ngakau,
kia whakaoiioa eia^ mchemea e korc e olio. A haerc ana
aia ki te tiki i te tahi rakau, he rakau nui hoki taua
rakau, a amokia mai ana cia a tukua ilio ana eia
ki te marae o to ratou kainga, a nga (ka) oho ka
(nga) tuakana i reira. lie ohonga nni te ohonga o nga
tuakana ia ratou ano c noho ana i to ratou kainga i Pa-pc-
a-ca. A nga (ka) mahara a Ta-whaki ka rite te wa i
whakaritca iho ai e Wha-tiri a haere ana raua ko te
tuakana ko Karihi, ka tac atu raua ki te kianga i to raua
tuahine ia Pupu-mai-nono i Te-puke-ki-tauranga c noho
ana. Ka ki mai ta raua tuahine kia raua, " Ka riro korua
ki hea/' ka ki atu raua ki aia, " E liacrc ake ana maua ki
konei " a haere atu ana raua, a ka tac raua ki te taha o te
wai, a mea ana raua kia kau, a kau kuare ana raua i runga
i te moana a kihai raua i mama te haerc i runga i te
moana, i pohutuhutu tonu raua i roto i te ■\vai, a lioki ana
mai raua ki te kainga i to raua tuahine ; a ki atu ana te
tuahine ki a raua, " I whca ano korua c ngaro ana " ka
tahi a Ta-whaki ka ki atu ki te tuahine '' I haerc ra maua
ki te rangahau (rapu) mai i to maua hakoro " ka tahi te
tuahine ka ki atu kia raua, "Katihei te ata tatou nga (ka)
haere atu ai ki te tuku atu ia korua." A oho ak(> ana i
te ata liacre ana ratou ka tac atu ki to taha o te wai nga
(ka) ki atu a Pupu-mai-nono kia raua " I pchca te tu o nga
Rimu o te moana i rongoliaka (rokohanga) mai ai e
korua" ka ki atu a Ta-whaki ki aia, "I pcnei tonu ano ra
te tu o ka (nga) Rimu i rongohaka (rokohanga) mai ai e
maua i nanahi." Ka tahi te kupu a ta raua tuahine ka ki
atu kia raua, " Koia ano korua i korc ai e tac, c ngari kia
rite te wa, hei rcira korua i)uta ai." A haere atu inia ratou
toko-toru, ka tac atu ratou ki te taha taha o te wai, ka
tahi ano a Ta-whaki ka inoi i tana inoi. Ka ki atu a
Pupu-mai-nono kia raua " Ilacrc ra kaua o korua wacwae
e tu ki roto ki tc maruatauga o te ngaru o te moana, c
kari (ngari) hei runga hei te tihi o tc karu (ngaru) kia
whiti ai." A haerc ana a Karihi raua ko Ta-whaka i runga



54 WHAKAPAPA TUPUNA MAOllI.

i tc moana a iiga (ka) Icarakia a Pupu-mai-norio, i tana
karakia takapaiT, hci liuanui mo ana tuakana, ka pcnei lioki
aia i tana inoinga.

Tu akc taku tira i llaro-hara,
I taki pohutu i Karo-hara.

Ka liacre a Ta-wliaki rana ko Karilii i runga i tc moana
nga (ka) nolio a Ta-whaki ia Ilinc-tua-tai ka puta ki walio
ko Ika-nui. Ka hacre tonn lioki raua i waho i tc moana^ ka
nolio a Ta-wliaki i tc tini noa atu hoki o ia wahine o ia
waliine. He tokomalia lioki nga waliinc a Ta-wliaki i moe
hacrc ai i waho o te moana, a u atn ana raua ki uta ki Te-
pu-o-Toi, ko te whenua maroki ia, ko Te-pu-o-Toi. I
rcira ano a Te-ru-wahine-mata-maori, e noho ana, 1
rokohina atu e raua e kai tatau ana, me te kowliiuwliiu i
tana ko"u hiuwliiu, e kai tatau ana ; e mca ana, ka tahi, ka
rua, ka torn, ka wha, ka rima, ka ono, ka whitu, ka "v\'aru,
ka iwa, ka kahuru (ngahuru) . Ka kite raua i taua tipua
(tupua) e kai tatau ana e moc ana hoki nga kanolii o taua
Tipua, a takotakohia (tangotangohia) ana ctahi o ana kai e
raua, a riro katoa i a raua te nuinga o nga kai o te Ilu-
waliinc-mata-mo-rari(raaori). A ka pakia nga kanolii o taua
tipua e Karilii ka penci tc kupu a Karilii, —

Purangi a elio
Aku mata e Karilii.

A ka talii ka titiro nga kanolii o Tc-ru-waliine-mata-
morari, Heoi nga (ka) nolio ratou i reira moe ai, a kiliai
taua tipua i kite i te moe, no reira i Avliakapiritia ai o
raua kanolii, ki te kanolii pupu, nga (ka) talii lioki raua
ka moe. Ka ao ake te ra nga (ka) ki atu a Ta-wliaki ki
aia, "Kei hea te liuarahi ki runga ki te Rangi." Ka ki
mai te tipua ra, " Ana, kei -v^liea ranei, kei wliea ranei,
kei te ara pea ki te mirai, kei te ara ranei ki te Avai, kei
te ara ranei ki whea, kei te ara ranei ki wlica/'

Ka ki atu ano a Ta-wliaki ki aia, " ]\Ie wliakaatu mai
ano koe i te tikanga o te liuanui kia baere niaua.'^

Ka ki mai te Tipua ra kia raua " Ka riro koia korua
ki hea."



KAKIHI EAUA KO TA-WHAKI. 55

Ka ki atu raua ki aia, " I liara (haere) mai ra maua
ki te porangi (rapu) mai i to maua matua." A tukua
iho ana ko tc ara tukutuku pungawerewcrc, a ■oliaka-
marotia aua c tana tipua taua ara tukutuku pungawere-
Averc, Ki atu ana raua, '' Hei alia tcna/' ka ki mai aia
kia raua, "Aua, ko te liuarahi tika tcnei ma korua ki
runga ki te rangi." A ka tahi ano a Karihi ka haere nga
(ka) piki, a ka moa (piu) i te tangiwa (takiwa), ka pokia
iho a Karihi e nga hau o te Uru-rangi, a kihai hoki a
Karihi i eke ki runga. Na reira a Ta-whaki i ki atu ai
ki aia, ki tana tuakana. " Nou te he c ta, kihai koc i
whakaaro ki te tikanga o te kupu a Whai-tiri i ki iho ai,
mahaku e kake te rangi tuatanga i runga nei." A ka
haere a Ta-whaki ka piki i runga i taua ara tukutuku
pungawerewere. A haere ana aia me te inoi haere i tana
inoi, ka penei aia i tana whakahuatanga —

Ka piki Ta-whaki, i to rangi tuatahi

Kake ake Ta-whaki i tc rangi tuarua

Haere ake Ta-whaki i te rangi tuakahuru (ngahuru)

Nga (ka) puta kai (kei) runga kei te Ha-rorerore

Ka puta kai (kei) runga kai Tangata-oko-tahi.

Ka mutu i aia tana inoi, ka tata aia ki waenganui o te
takiwa o te rangi, ka pokia iho aia e nga hau o te
Uru-rangi a ka titahatia eia te haere, me te piki tonu ia
ki runga, a ka pokia iho ano aia e nga hau o runga o te
Uru-rangi, a eke atu ana aia ki runga ki tc rangi.
A hari ana tona ngakau, no te mea i manawarenga
(reka) ai tona ngakau, ka eke aia ki runga, A haere
atu ana aia ka tutaki i aia a Pa - kura, ka ki atu
aia kia Pa-kura, "E liaere ana koe ki whea" ka ki
mai a Pa-kura " E haere atu ana ahau ki raro, na
ki te-]\Iuri-wai, he ngaka (kaka) maroke no runga nci,"
a ki atu ana aia, " Haere ra," Ka haere a Ta-whaki,
a pono ana aia ki nga wahine c koukou (kaukau) ana i tc
wai, i Wai-puna-ariki-a-te-pata, c koukou ana i tana
upoko, ko Maikuku-mangaka(makaka) tetahi wahine i
Wai-puna-tea, e koukou ana i tana upoko, a ka kite i aia
aua waliine, ka korero atu aia ki aua wahine, a ka korcro



56 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

mai ana waliino ki airi. A ka kite aia i a Tuna, c takoto
ana i te talia taha o tc liapua o Puna-kau-ai*iki, a ka oho
a roto i aia i te aroha^ a nga (ka) timata aia eia tana
karakia mo Tuna. lie nui hoki ana karakia, ko
tana timatanpja tenei, ko Tc-chen, ko Totoe, ko Te-
Mata, ko Wahia-mai, ko Enga-po, ko Tc-rangi-paia. He
oti ko Takn-whatinga-a-rongo tenei. Ki tc mea ka rii'i
tetahi ki tc talii a ka liouhia tc rongo, ka whatia ano te
rongo, ki niuri mai, ko E-nga-ranga-raka (he Karanga-
ranga) . Ko Tauira-o-roko, ko Rangi-te-pikitia-tc-hiku, ko
Te-Kawa, ko Marae-nui, ko Tc-Rurukn, ko Toi, ko Te-
Apiti, ko Te-apara-rangi-hira. Heoi nga karakia a Ta-
whaki ki a Tuna, a haere atu ana aia ki runga. Ka
tutaki i aia a Paki-hiuga-nui, raua ko Paki-hinga-roa a
piki ana aia i tc pikitanga ki Ti-pangia nga (ka) tutaki i
aia a Korero-ure, raua ko Korero-tara, a korero atu ana
aia kia raua, ko aua wahine, kihai hoki i hamumu atu te
waha ki aia, ka haere whakatata atu aia ki te taha o te
Pa, ka tutaki tonu i aia a Pu-a-te-aro-mea, ka korero atu
a Ta-whaki ki aia, ka ki atu aia, " E hoa he aha era mea
e tu mai ra," ka ki atu a Pu ki aia, " Kia mohio koe e ta,
ko nga whare enei o Te-e-ngahui(kahui)-whatu, ko Rangi-
ka-tata te ingoa o tetahi wharc, ko Te-angaaka(angaanga)-
tapu-o-tane te ingoa o tetahi wliare, kei reira hoki e iri
ana nga iwi o Ilema, kei roto kei Te-angaaka(angaanga)-
tapu-o-tane e iri ana. Heoi ka oho a roto ia Ta-whaki i
te aroha ki nga iwi o tona hakoro. Ka mea atu aia ki a
Pu-a-te-aro-mea, " E ta kei hea e iri ana aua iwi." Ka
ki mai aia kia Ta-whaki, " Kai (kei) runga i te tuarongo
e iri ana." Hcoti ka haere tika tonu atu a Ta-whaki
ki taua whare, ka tata atu aia ki te kutu (ngutu)
o te takitaki, ka timataia eia tana karakia. Ko
Waka-taha, te tua-tahi. Ko E-ngahau (Ngahau) tetua-rua,
ko ]Ma-nawa-tane, te tua-toru, ko Te-iri-pungapunga te
tua-wha, ko Hua-koko, te tua-rimu, ko Tc-Rou, te tua-ono,
ko Kumea-mai, te tua-whitu. Heoi ka haere aia ki te
whare i te E-ngahui(Kahui)-whatu, ka kite aia i te nuinga
o ratou c noho ana i roto i nga takitaki, kiki tonu i te



TAMA-I-WAHO, KO TA-WHAKI. 57

tangata, me roto lioki o to "wliarc, ki tonu aiio lioki i tc

tangata. Na reira aia i karakia ai i ana karakia ia Tu-te-

raki-harurii, ia Teatea-a-niiku, ia Ti2)nna-iigai(kai)-matua,

ia Ka-ilii. ia Tulii_, ia Tc-Kohara-i-Avaho, ia Tc-wbatu-i-ki-

mai, ia Te-whatu-i-korcro-raai, ia Tc-Raki-i-paku, ia Te-

Raki-pake, ia Te-Raki-i-papa, ia Te-Wliatu-kckc, ia Tipua-

te-ki^ ia Tipua-te-rea^ ia Tipua-^vhakaroiigo-te-po. Ko te

nuiiiga tenei o Tc-E-ngahui(kaliui)-'\vhatu, nana i tutcliu

nga tangata katoa e nolio ana i Papa-cac, i Tc-putete-

nui-no-raki, i Te-E-ngaka(raka)-tn-a-maro, i tc Pnkc-ki-

tanranga. Ko nga ingoa cnci o ka (nga) whcnua i hacrc

i runga i tc kupu o Ta-wliaki^ ara na Ta-wliaki i inoi atii

ki te E-ngahui(kahui)-wliatu kia whakamatea ana iwi, mo

ta ratou kaiora-ora (korero koliuru) ki aia. Heoi ka kite

a Ta-"\vhaki i runga i tc rangi, kua horo katoa nga tangata

o ana whcnua^ a ka talii aia ka manawarenga (rcka ka

hari) mai hci ntu mo ta ratovi mahi tutu ki aia. Na konei

aia i haerc ai ki te pokapoka i nga rangi kotal)i te kau ma

wha ; otira i liaere ano aia ki tc "svhai tikanga ki runga

kia akona mai e Tama-i-walio he karakia ki aia. Ko te

whakaaro tenei a Ta-wliaki i liaere ai ki te pokapoka i

aua rangi, no reira hoki aia i rongo ai ki te nuinga o ka

(nga) karakia a Tama-i-TAalio ; a i kite ai ano hoki a

Ta-whaki i tana tangata ia Tama-i-walio e tarewa noa ana

i roto i te rangi. Ka maioha mai a Tama kia Ta-whaki,

ka maioha atu hoki a Ta-whaki ki aia. Ka tiori (ui)

atu a Ta-Avhaki ki aia ka mea. " E hoa tena koa

te tikanga o nga karakia i a koe nci ; kua rongo

nei matou^ he nui nga mea kei a koe.'^ Ka ki mai

a Tama ki aia, '^E tika ana kei an nga mea katoa." Na

reira a Ta-A\haki i karanga ake ai. '^ E ta e korc koe e

pai ki te whakaako mai i aua karakia ki au." Ka ki mai

a Tama, " E pai ana ano ahau ki tc whakaako i a koe." A

timataia ana e Tama te ako. A Koia nei te ingoa o aua

mea i akona eia ki a Ta-A^haki. Ko AYhe-kitc, ko Ka-tu,

ko Whakairia, ko Tao-kaimai, ko Tao-iti-a-pac-kohu, ko

Werohia, ko Te-lmri, ko Nga-puke, ko Kapo-taka(tanga),

ko Ilo-pukapuka, ko Te-matau^ ko Ili-nuku, ko Tc-ika-



68 WHAKAPArA TUPUNA JfAOKI.

taki-ora, l


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 19 21 22 23 24 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 19 of 27)