Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 20 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 20 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


(Ngahue) -," ka ki mai nga mano ki aia " Kci te Papa-tu-
ano-IIawaiki a Kaliuc c nolio ana." Ka karanga atu aia
ki tc nuinga o taua iwi " I hara (liacrc) mai ra awau
(ahau) ki aia." A hacre atu ana a Rata i nga pakilii ata
aliua o AVai-kapua, a tae atu ana aia ki tc Paj^ja-tua-no-
Hawa-iki, ka kite aia ia Kaliue, ka ki atu a Rata kia
Kaliue " E hoa e kore koe e pai mai ki au, no te mea
i hacrc mai au ki te tiki told mai i a koe." A ka rongo
a Kahue ka ki atu aia " E pai ana e ta, ma haku
e whakapa tetahi toki mohou (man) ." A ^awahia ana e
Kahue nga toki, ko Te-papa-ariari te ingoa o te toki a Kahue
i riro mai i a Rata. Ko Tauira-a-pa tc ingoa o tc toki i a
Kupe, ko Nga-paki-tua te ingoa o tc toki a Kahue. Ileoi
ano ka hari te whakaaro o Rata, no te mca nga (ka)
whiwhi aia ki tc toki. A riro ana mai i aia. Ka ki mai
a Kaliuc ki a Rata " E hoa e riro i a koe, maliau e M'haka-
ata ki runga ki a Iliuc-tu-a-hoanga." A ka rongo a Rata
a nga (ka) raahara tonu aia ki tc tikanga mai o Kahue ki
aia. Ka tae mai aia ki runga ki a Hinc-tu-a-hoauga;
otira kua tae noa ake ki mua ki te aroaro o te atua o
Ta-hina-po, no rcira i whakapiritia ai ki a Tu-a-hoanga.
No rcira hoki a Kanga(Ekenga)-ti-maku, a Ergaka(Ekenga)-
ti-rangi, a U-oroia-te-ati-tipua, a U-oroia-tc-ati-tahito (ta-
■nhito) a ka oti te whakapai taua toki ka homai tc kaha
ka huaina hoki tc c-ngakau (kakau) ko ]Mapu-nai-ere. A
ka hacrc a Rata ki ro (roto ki te) ngahcrcherc ki tc titiro
rakau ; a ka kitea eia te rakau c pai ana ; no rcira hoki
i tuaina makuaretia ai e Rata tc wao tapu a Tanc. Tua
"oha ki runga, tua "uha hoki ki raro, no tc tuarinia ki raro ;
ka whaka momongatia c Rata, a ka kite aia i te Tini-o-tc-
rangi e honohono ana i nga maramara ki te tinana o te



KO RATA, KO TAMA-URI-UKI. 65

rakau. Heoi ka rongo a Rata i tc kupu wkakaliauliau a
Tini-o-te-Para-rakau c penci ana tc kupu.

Wakarearea, ko Rata, ko Rata, a \Yabie-roa

I tuatuaia makuaretia c koe

Te wao tapu o Tane

Karere te maramara

Ka rere ki te putake

Koia i piri ai

Koia i tata ai

E tupa whaia.

Ka talii hoki a Rata ka -whakakite i aia kia kitea e ratou_,
tona mata, Heoi ka kite te tiiii o Para-rakau i aia ka
wliakakuarctia e te atua te "oliakaaro o Rata. Ka korero
mai te atua ki aia ka mea mai ki aia '^ E hoa, e kore koe
e rongo mai^ me haere koe ki te kainga, waiho to waka i
kona." A haere atu ana a Rata ki te kainga noho ai,
kotalii te po, oho rawa ake i tc ata kua tae mai taua waka
ki te kainga takoto ai, a ka kite a Rata raua ko tona
matua wahine ka raanawarenga (reka) o raua ngakau ki te
tikaka (tikanga) a te atua i whakarite ai kia Rata, na reira i
whakahuatia ai te ingoa o taua waka ko Niwa-ru. Ko te
maharatanga hoki tcnei o Rata ki te kaki (ngaki) i te mate
o tona hakoro o Wahic-roa. A haere atu ana tc taua ki tc
putanga mai o te Ra, ka tae atu te taua ki te ngaika
(kainga) ia Tama-uri-uri, ko Puaro-nuku te ingoa o tc ana
o Tama. Ka rongo a Rata ki te korero a taua tangata e
mea mai ana ki aia. '' Tera ano a jNIatuku kei te ora."
A haere hari ana tc whakaaro o tc whakaariki (taua) mo
Matukii ka tae atu te whakaariki (taua) ki te tauranga ki
Kai-Avhaia, ko te tauranga hoki ia, e tu tata atu ana ki te
taha o tc maunga o Whiti-haua, I rcira tc kainga o ]\Iatuku.
Ko te ana i runga i tc mauuga, a i roto ano aia a Matuku
i taua ano i Puaro-rangi, na rcira i haere tupato atu ai te
taua ki tc ihi o te ana. I roto ke a Matuku i te ana e
noho ana, c lianga ana i ka (nga) mea o roto. Ka tae
atu te whakaariki ki tc ana ka ngaraka (karanga) iho a
Rata kia jNIatuku, a kiliai a ^latuku i olio ki taua kupu
patai a ka hoki ano tc tua-rua o nga kupu patai a Rata, a



€6 WHAKAPAPA TUPUNA MAOlll.

ka talii ano a Matnku nga (ka) karanga akc ki te tan»
'* Nga (ka) he i nga po a Matuku." E mea ana te kupu
patai a Matuku " Ilci to wliitu lici te waru liei te kaliuru
(ngahuru) hei rcira ka tata malm ai ia taua uei ko Titi-
pulia/'

Ka patai atu ano a Rata kia Matuku '^ E ta e Matuku
piki mai ki runga nei, tend nga taonga mau'' no rcira aia
i karanga ake ai. " Ka tahi ano au ka hc^ ina lioki ra te
kupu patai kua taka ke, wailio ki ko te kupu wakamutunga.:
kua lie ke lioki." Ileoi ano ka liaere tonu ake a INIatuku,
a whakatakotoria ana e Rata te mahanga ki runga ki te
ihi o te ana ; ko Pu-aro-rangi te ingoa o te ana^ ko Rua-
wliaro te ingoa o te malianga i mate ai a Matuku ; i te
kaki te maunga o te malianga. Heoti ka mate a Mutuku
i taua wa. Na rcira hoki a Rata i wliakaaro ai, e pai ana
te mounu ki te taonga hei patipati atu i te tangata, kia korc
ai e mahara te ngakau o te tangata ; kia penei tonu ai t«
whakaaro me te ika o te moana.



Rata raua ko Matuku. (Nga-ti-mahuta.)

Na Rata te waka i whaihanga, he mea hoki i patua tana
papa e tetahi iwi ke noa atu_, i te Ava o Rata e iti ana. A
ka ahua tupu ake aia, ka nui, ka ui ki tana whaea,
" Keihea toku matua '' ka kiia atu e te ■whaea, " Kua
mate i te iwi tawhiti, i tua i te moana," ka ui aia i te ara,
ka whakaaturia e te whaea. A ka mea atu te whaea, me
mahi he waka e Rata. Ko te ingoa o te whaea, ko Hine-
tu-a-haka. He kahika te rakau o tana waka ; a ka hinga
te rakau i a Rata, ka whakaturia ano te rakau e nga atua;
he mea hoki, kihai a Rata i karakia i taua rakau ; koia i
tu ai ano te rakau i ana atua. E torn tunga o te rakau i
aua atua. Ka nohoia c Rata, a ka kitea aua atua, ka korero
ratou ko Rata, ka mea ratou, " Haere koe ki te kainga."
I te ata o te aonga ake o te ra, kua tae te waka ki te
kainga o Rata. Ka meue he tangata mo taua waka, ka hoe
aia ki te kainga i mate ai tana papa, a ka tangi mai nga
wheua o tana matua ki aia^ ka penei te tangi o aua wheua.



PŪ-NUI, TE WAKA A RATA. 67

tOj to, to. lie ropa (pononga) te mca i rokohanga e Rata
ki taua kainga. Ka ui aia ki taua ropa, '' Kci hca nga
tangata o te kainga nci," Ka mca mai te ropa, " Kei raro
kei te ana," a ka takoto i a Rata tana mahanga ki te waha
o taua ana, hei rore i a Matuku, a ka man a Matuku, ka
patua hei iitu mo te matua a Rata.

Na Rata i whakamohio te oro pounamu ki te kowhatu i
huaina ko Hine-tu-wa-hoaka (Hine-i-tu-olioanga) lie mea
oro ki tana tuara.

Rata raua ko Matuku. (Nga-rauru.)

Ka hanga te waka nui c Rata, ko Pu-nui te ingoa o taua
waka ; lie waka kia tae ai aia me tana taua ki Tu-makia,
ki Nui-o-whiti. He whenua aua wahi nei i te moaiia nui.
Na nga iwi e noho ana i aua kainga te papa o Rata i patu
kia mate, a lie takitaki ta Rata i te mate o tana matua.

He mea hanga taua waka nei a Pu-nui i te tua whenua,
a ka turia e Rata te ohu hei too i taua waka, a kiliai noake
i taea e ratou te too. Ka talii a Rata ka whakahua i tana
karakia ki a 0-matangi ; a liaere ana aia ki Tc-puru-o-te-
utu-tu-matua, unuhia ana eia taua puru kia komama te puta
O taua puru a ka puta te waipuke ; manu haere ana te waka
a Rata a tae atu aua ki te akau o te whenua a Rata i noho
ai. A ka eke a Rata me te ope taua ; a ka tae a Rata ma
ki Tu-maki-nui-o-wara, tae atu ka ka te ahi a ratou i reira,
ka kitea atu te paoa o taua ahi e Matuku, a haere ana
a Matuku ki te toro i taua ahi. Ka noho te mahanga a
Rata, ka mau a Matuku, a patiia ana aia e Rata.

Ko nga kai ma te ope a Rata i mauria e ratou ; he mca
kai e etalii ano o te ope a Rata, na reira i noho whakatiki ai
te nuinga o te ope a Rata.

Ka tauria te pa o te tangata whenua e tc ope a Rata, a
mate ana aua iwi. Kotalii o aua iwi i whakaorangia c
Rata, ko Te-mate-oro-kahi tc ingoa, he mca whakarau ora
aia. A tahuna ana tc pa o Matuku me ana iwi, e tc ope a
Rata, a hoki ana a Rata me tona taua ki to ratou whenua
tupu.



g8 whakapapa tul'una maoki.

Rata. (Noa-rauku.)

No tc wa i kohuratia ai a "Waliic-roa i mate ai ano hoki
a llawca ; a no taua wa ano i mca ai ano lioki a llata kia
lianga cia tc waka nci a Pu-nui, otira i whakaliawoa tc iwi,
a i mca raton, kaliorc kau lie tikanga e hangi ai lie waka,
a kaliorc lie ritcnga c takitakina ai tc mate o Waliie-roa.
A hanga ana tc waka nci a Pu-nui c Ilata^ ano ka oti ka
huihuia te iwi hei to i taua waka ki te moana, a to noa
te iwi, kihai noakc i taca tana waka tc to, ka talii ra ano
ratou ka karakia ki a Rangi kia unuhia te puru i tc mata-
puna o tc wai, a ka puta tc wai, ka maua lioki ta ratou
toiio, a ka puke tc wai, ka kawca taua waka ki tc moana
ki te Awa-roa ki Pikoj)iko-wliititia.

Rata raua ko Matuku. (Nga-ti-hau.)

Na Rata i hanga tc waka nei a Pu-niu, ano ka oti taua
waka ka toia e tc iwi, a kihai i taea i te ouou o te iwi, he
mca i mahia ai taua waka a Pu-niu e Rata, he mea kia hoe
aia ki Tu-makia ki Nui owhiti, kia rapua he utu mo tana
matua i patua kia mate. Ko te ingoa o tana matua ko
0-matangi (aumatangi) kihai tc waka nei i taea, a haere ana
a Rata ki Te-puru-o-te-utu-tu-matua a unuhia ana eia a
manu ona a Pu-niu, a rere ana aia i runga i tana waka ki
Tu-maki-nui-o-wara a tahuna ana tc ahi eia i reira, ano ka
kite a Mau-matuku i te paoa o taua ahi ka u mai hoki aia
ki reira, ka man a Mau-matuku i reira a ka mate a ^Matu-
ku. He mea kai e etahi o tc taua nga kai, a ka mate kai
etahi o te taua a ko tc ]\Iatu-oro-kahi anake i ora ake,
a tahuna ana te pa a haere ana tc taua.

Matuku iiaua ko AVhiti. (Xga-ti-mahuta.)
He tangata kohuru a ^Matuku raua ko Whiti, he nui noa
atu a raua tangata i kohuru ai, a ka tae ki te ra i kohuru-
tia ai a Wahic-roa e Matuku, ko te wahine a Wahie-roa
he mca man c Matuku hei wahine mana. A ka turia te
ope e nga whanaunga a Wahie-roa, ka haere ratou ki te
ngaherc, ka haliau i te rakau hei waka, ka kitea te rakau,
ka ka te ahi, ka hinga tc rakau, otira ko te Tiui-o-te-hake-



KO WHITI, KO MATUKU. 69

turi he atua, haere mai ana, ano lie nianu iti nei te alma, a
i te po ka whakaturia ano taua rakau e aua manu atua. Ka
ka ano te alii a taua iwi liuangi a AVahie-roa ki taua rakau,
a ka hinga ano tc rakau, a ka tu ano taua rakau i taua
Tini-a-hake-turi, a e toru liinganga o te rakau ra, a e toru
tunga ano ki runga, a ka aliua riri nga tangata, a ka hinga
ano taua rakau, ka whakamoke ratou i te taha o taua rakau,
a ka puta te Tini-a-hake-turi, a turia ana ki te hamama e
te iwi tangata ra a haere ana Te-tine-o-hakc-turi, a i wchi
ano hold etahi o aua rakau ra i te tioro o te mangai o te
iwi tangata ra, a tuohu ana te mata mata o aua rakau, ara
ko te toi i piko iho, a tuohu tonu aua rakau tae noa mai
ki enei ra. Ho te Ponga, ko te Kareao aua rakau i piko nei.
Ka oti te waka ra te hahau, ka tuia nga rauawa, ka
mahia ki te wai, a he api api no te huru ara he ururua
kihai i taea te waka ra te too, na reira taua tau nei i
whakahuatia ai hei to kia taea ai taua waka : —

E, e uea a turi hunga
E, e uca a Tara-moa
Ka puta ki waho
Ko Matuku, ko Whiti.

na te tau nei ka pararctia e te kai to o te waka, ka tuhera
te ara i te ururua ka taea te waka, ka eke nga toa ka hoe
ka whakawhiti atu ki te whare o Matuku, tae atu ratou
kahora aia i reira, kua riro ke atu ; otira ko te waliinc c
rapua nei e ratou ko te wahine a Wahie-roa i reira, ka ui
atu aua toa ki aia, " Me pehca e mau ai a jNIatuku ia
matou,'' ka mea atu taua wahine ra kia ratou "iMe niahi he
mahanga ki mua o te tatau o te whare, a me huna ratou
ia ratou i roto i nga patu o te Avharc," ka mea atu ano taua
wahine kia ratou " Kci mau a ]Matuku ia koutou ki tana
kaki, otira me mau te mahanga ki te hope, i te mea hoki
he kaha tana kaki e kore e mau, ko te hope te wahi kaha
kore."

Ka rongo ratou ia Matuku e haere mai ana, no te mea
e ngaueuwe ana te whenua i tc kaha o tana hikoi, i te tai-
maha o ana waewac ; he kiko kiko tangata taua wahanga c
pikau ana i tana tuara, i whiua cia ki te whenua takoto ai



YO WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

i tana tacnga mai ki to wliatitoka o tc wliare, ka karanga
atu taua wahinc ki aia; otira i ahua tupato a Matuku ka

mca aia, —

Piro piro,
Haunga haunga
Taku kai he tangata.

Ka mca atii taua wahinc, —

Kahorc, kahore
E pai ana
Kahore he he.

A ka tuohu aia ka tomo atvi ki tc whare, ano ka ta«
tana upoko me tana tuara ki roto ki te malianga (rore) ka
huia taua mahanga (rore) e nga toa ra, a ka mau a Ma-
tuku, ka tapaliia e ratou tetahi o ana ringa, ka mea atu aia
kia ratou " E kore aliau e mate ia koutou," a ka penei tonu
tana kupu i te ^va. i tapahia ai e ratou ana ringa me ana
waewae ; ano ka motu tana kaki ara ka tapaliia tana upoko,
ka mate aia a Matuku. A no te raatcnga ona ka rere
ke tana ahua hei manu Matuku, koia i kiia ai taua manu
he Matuku.

Ka mate nei a Matuku ka ui aua toa nci ki te wahine ra
** Me pchea e mau ai ano hoki a Whiti,'' ka akona eia te
wahi i noho ai a Whiti kia ratou, me te rua ; he ana i noho
ai a Whiti, ka mea atu taua wahinc '' Me mahi he mahanga
ki runga ki tc ngutu o te rua, a me parare a ratou mangai
kia paroro ai te turi turi pcnei ka puta ake a Whiti i tana
rua, a ka huakina ratou cia,'' he mca hoki ko tana mahi
tera ki nga tangata katoa c tac atu ana ki te taha o tana
rua. Ka mahia te mahanga e ratou, a ka puta ake a
Whiti, puta kau ano ka takiritia te mahanga e ratou a ka
mau a Whiti a patua ana e ratou.



UPOKO VI.



Kaoro te mamae, ngau te po,

Ngau te ao, ngau te mata

Ki taku kiri.

Kia ruku mai koo

I te wai pouri ;

Ki whano mauru ai,

Te aroha i au :

Ki taku taonga ra,

Mo taku hei piwhara

I makers ki to wai, e.

Haere o to tau e, o nui,

O weliiwehi, waiho i te ao nei.

E wailio ana koe,

Hei hangahaugarau maku, o ;

Hoi putiki ihu waka

Mo uga iwi i te muri, e.

Mo wbakairi koo.

Hoi heke wharo nui,

Hoi Icapo au ahi.

Ko to tupuua ko Tatau, e.

Ea mate i reira

To tiui o Mao-wa-hua, e.

Tona tukunga iho,

Ko te wharo Pona-turi,

Ka ea ko to mate

I a Homa, ua-i-i.

Me pouaini 7iana tend tangi ; no nomoM»



WHAI-TIRI RAUA KO RUPE.
Tb putake o Whai-tiri. (Nga-rauku.)

To hcngi iti, to hongi nui.

Ko to matangi iti, aurutia,

Taka tu o to rangi.

Eke rawa ako ki runga,

Ka wliati wbati nga paihau o Rupo.

E tawiri ana, o muru ana,

I to ngana o to tahuliu.

E wliakaturuki kau ana i ona parirau.

Turuki mai to turuki ;



72 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

Kakapa mai to kakapa.

Ilohoka mai tc hohoka.

Ka oko mai

Te manu nui a Tina.

Ka panga, ka okai (liokai)

I ana tua okai (tu a hokai)

Te hengi iti,

Te ki wa nuku,

Te ki wa rangi.

Ko te matou kiri,

Nana i rapaki

Te potaka.

Na utu potaka,

Rau-potaka, Ra-tai.

Tu tina, ko Taki.

Tu-ko taki

Tu-Taki, ko Tc-mane

Ta Te Mane,

Ko Tai-ratu ;

Ta Tai-ratu,

Ko Tai-aro-pai ;

Ta Tai-rapa-pai,

Ko Pu-whe-tongi-tongi ;

Ta Pu-whe-tongi-tongi,

Ko Te-ninihi ;

Ko Te-Parata,

Ko Pare-kuku,

Ko Pare-wawau.

Na Te-Nge i raro nei, na

Hei whare mo nga atua.

Whakahokia e tai, o ana atua,

Kei ora tai o nga tangata.

He tai pupu,

Kei Te Piere ;

Kei Te-Matata,

Ko Muri-niuri-awha.

Huri-huii-keukcu,

Taka-taka-inohi,

Whaka rongo te tupu,

Whaka rongo te tawiti,

Tupua-nuku,

Ta Tuhi, ko To Rapa.

Ta Te-Rapa, ko Tc-uira,

Ko te Awha, ko Wara-wara-te-rangi.

Ku noho i a Roro-tc-rangi.

Takiritia ki walio, ko Whai-tiri (Ka-moc)

la Hiakai-tangata,

Ka puta ki walio,

Ko Punga, Punga-nui,



TANE RAUA KO KP:HUA. 73

Punga-roa, Tautau,
Tautau-iri, Tautau ma mate
Ko Tupua raua ko Tawiti.

Ko Tane kaua ko Reiiua. (Noa-i-taiiu.)

Ka piki a Rupe, ka hau, ka poran^i ki a Relma ka tae
tera ki te talii kainga nci, a ka karanga atu tcra " Kahorc
he tangata i runga iici '' ka ki mai nga taiigata o tc kainga
" He tangata ano kci runga nci '' ka ki atu a Rupe, " E
kore ranei au e tae " ka kiia mai. " E kore koe e tae, ko
nga rangi i tuituia e Tane." Ka walii ako a Rupe nolio
ana i runga i tera rangi, a liaere pcra tonu atu aia a tae
tonu atu ki te rangi tua ngahuru.

Na ka tae ki te kainga o Reliua, ka liaere mai a Rehua
kia tangi ki a Rupe ; tangi ana raua, a tangi makuarc ana
a Rehua, ko Rupe i tangi, me te whakahua i te karakia,
na te tangi a Rupe i nuitau ai a Rehua ko Rupe e tangi nei
ki aia.

Ano ka mutu te tangi a raua ki a raua ka kiia atu e Re-
hua ki tana iwi " Tahuna he ahi " ka ka tc alii ka maua
mai nga ipu ka takoto ki te aro aro o Rehua, ka kite a
Rupe i aua ipu e tu kai kore ana, ka mahara aia kei lica
ra he kai mo roto i cnei ipu, a ka kite atu a Rupe, e wete-
kia ana e Rehua te makawe o tona mahunga, he mea hoki
e here tikitiki ana tc upoko o Rehua ; a ka ruia e Rehua
tana upc^ko, ara ka ruru i ana makawe a ka rere mai i
reira nga pokai Koko, e kai ana i nga kutu o tc upoko o
Rehua, ka liopu lio])ukia aua manu e tc iwi o Rehua ka
patupatua, a ka wliaona ki nga ipu, a ka ki aua ipu, a ka
mauria aua ipu ki te ahi ka kohuatia aua manu i roto i aua
ipu ; ka maonga (maoa) ka mauria mai ki tc aro aro o
Rupe, a ka tu ki tona taha ; ka kiia atu e Rehua kia Rupe
kia kai aia i aua manu ; ka kiia atu e Ru2)c " E kore au c
kai, titiro rawa atu au e Avctca ana mai e koe aua manu i
roto i ton upoko ; lunvai hoki te kai, i kai ai i nga kutu o
tou upoko." Na reira a Rupe i mataku ai, he mca ko Re-
hua te tangata o mua o raua, ko Rehua te Ariki o raua ;
a kahore a Rupe i kai i aua manu, tu tonu aua ipu i tana
taha.



74 WnAKAPAPA TUrUNA MAOlir.

Ka talii a Uiipc ka iii atu ki a Rcliua lea mca atu, " 13
Rcliua, kaorc ranci koc i rongo wawara o raro noi na."
Ka mea atu a Rehua, " Ac i rongo uu i tc wawara; ana kei
raro kei Motii-tapu."

Ka talii ano a Rupc ka whaka Kukupa i aia a ka rcre
aia ki raro ki Motu-tapu : Ka rcrc nci aia a tau noa atu i
tc matapilii o tc whare o Tini-rau, a ka kitca aia c nga
tangata o rcira ka pa ta ratou karanga, " A he rnanu^ he
manu." Ka mca ctalii, " Wcroliia, wcroliia," ka taea nga
here ka werohia ki a Rupc, whakataha akc cia titi kc te
koinga o tc here ki te rakau, a ka whati te tara o te
here ; ka he tera, ka tae ano taua iwi ka mahi ka hanga i te
tari (mahanga), kahoatu ka potacria ki tana upoko, ka whiu
te kaki o Rupe a kihai aia i mau i tc tari. Mei rcira ka
mea atu te tuahine o Rupe ki nga tangata. " A waiho
koa kia titiro atu au." Ka titiro atu te wahine ra, ka
mohio atu aia ko tona tunganc, a ka patai atu aia ki taua
manu. " He aha te take i hacre mai ai koc." Ka
kotamu atu nga ngutu o tc manu ra ki aia, ka mea atu
te wahine ra ki a Tini-rau. " E hoa ko to taokete tenei."
Ka mea atu a Tini-rau " Ko-wai" ka mca atu te wahine,
*' Ko Rupe." Ko tc rangi hoki ia i whanau ai te taraaiti
a taua wahine, a te tuahine o Rupe. Na ka tahi ka
whakahuatia iho te tangi a Rupe ki tana tuahine, ka

mea : —

Ko Hina, ko Hina te tuahine,
Ko Rupc to tungane ;
Mai nawhea mai,
Jlei na raro mai,
Mei na runga mai ;
Whakapiki to ara
Tatau to aroha
Tatau ki Motu-tapu.

A ka tangi ake hoki tc tuahine i tana tangi ka mea : —

Ko Rupe te tungane,
Ko Hina to tuahine ;
Mei na whea mai,
Mei na raro mai,
Mei na runga mai ;
Wliakapiki to ara
Ki a Rchua.



KO EEHUA. 75

Mutu kau ano tc tangi a te tuahine, te hopukaiiga iho a
Rupe ki te tualiine me te tamaiti^ liaere ana ka riro, a ka
haere raua ka piki ki runga ki a llehna, a i a raua e piki
ana, ka taka te whenua o te tamaiti ki te moana ; ka
kainga e te Mango. A koia ano tena e wliakabakari na i
roto i te Mango.

Ka tae raua ki te kainga o E,ehua i runga, ki Pu-tahi-
nui-o-Rehna, rokolianga atu e raua e kino ana taua kainga
i tc paru ; ka karanga atu a Rupe ki a Rehua, " E Rehua,
he kino kainga nou/' a niuri ilio ka mea atu ano a Rupe
ki a Rehua. " He aha koa e koro, he ngarara, e j)atupatua
atu e koe e horo atu." Na ka puta te whakaaro i a Rupe
kia tahuri aia ki te "vvhakapai i te kainga o te koroheke ;
a ka tahuri aia ki te tarai papa, hei koko i te tahae o te
kain';a o Rehua, ka mahia a oti ake nga papa e rua, a ko
nga ingoa o aua papa, ko Tahi-tahia, ko Rakc-rakea. A
ka tahia te kainga o Rehua e Rupe, a ka whakapaia ka
pai; a ka hanga hoki a Rupe i te Heketua hei whalvareinga
mo nga tahae (paru) ; a ka whakaturia te pou purutanga
ringaringa, ko te ingoa o taua pou Ko-te-pou-o-whai-tiri ;
a ka oti katoa.

Na i te moana te tama a Rehua; a roa rawa, ka hoki
mai aia ; taro kau ano kua titiro aia, a ka mea, " E kua pai
te kaainga nei ;" a ka kite atu aia i te heketua kua pai, a
ka mea tana hiahia kia haere aia ki te whakamatau i taua
heke-tua, kia matau ai aia ki te pai o te nohoanga; a ka
haere aia ki te whakamatau i te wahi i mahia ra e Rupe,
ka-tae atu aia ki tc taha o te paepae, a ka hiki atu te tahi
o ana waewae ki runga ki te paepae ra, a kua noho aia i
runga i te paepae, a ka toro atu tana ringa ki te pou
puritanga i huaina ra ko Te-pou-o-whati-tiri, ka u tana
ringa ki taua pou, a ka whaka maaro mai aia maaro kau
mai ano aia, hua noa aia kei te u te pou ra, te maranga-
tanga mai o te pou, ka taka aia, mate tonu atu. Ko te
ingoa ona ko Kai-tangata, Ko ona toto ena e tulii i te
rangi na. Na konei i whakataukitia ai ana whero nga
kapua o tc rangi, " Ka tuhi Kai-tangata." Na Rupe tcuci
tinihangatanga i mate ai te tama a Rehua.
17



76 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

Na ko tc ingoa tawhito o Rupc, ko Maui-mua, a no tc
whakamanunga i aia ko Rupc tana ingoa.

RuPE. (Nga-ti-iiau.)

Ko te korcro tcnei mo Rupc, me ona tuahine me Hina-
te-iwa-iwa, mc Hina-te-ota-ota, mc Itiiti-marekareka, me
Rau-kata-uri, me Ran kata-mca.

Ka tae mai a Rupe i te Rangi, ki te kimi i tona tuahine
ia Hina-te-ota-ota, ka kitea eia i Motu tapu, ka tae mai a
Rupc ki te matapilii o te whare, ka taugi iho ki te tuahine.
Ko te tangi tenei.

Ko Hina ko Hina i ngaro ki Motu-tapu, hai.

Ka tangi ake te tuahine i roto i te whare : —

Ko Rupe, ko Rupe te tungane hai.

Ka mutu ta raua tangi, ka noho mo etahi rangi mo etahi
marama ranei, a ka tae ki jVIangere-mumu, ka tahi a Rupe
ka hoki ki tona kainga ki te rangi. Ka tae ki Tawa-
tupapa, ka rokohanga e Te-ngana-o-tahuhu ki ruuga ki
Tawa-tupapa, ka whakaturuki a Rupe i aia : —

Turuki mai te turuki
Kakapa niai te kakapa
Holioka mai te hohoka
Ka hoka te manu hou turuki
Ka hoka te manu i a Taane.

Whakaturuki kau ake ana a Rupe i aia e tukitukia ana
e Te-ngana-o-tahuhu ka mate i te kai, ka tahuri ka kai i nga
riha o te tupuna ka whangoa te waha o Rupe, koia e
ngunguru nei te Kereru, ku ku. No te taenga ki te paki o
Takapou-ta-wahi, ara o te toru ; ka tahi ano ka piki
ka tuj)u hoki nga hum hum, ka tae ki te toru ka aro aro
mahana.

Na Rupe i ako te kakau mo te toki; i mea aia, me
mahi ki te rakau kia rite ki te ahua o te waewae o te
tangata, ko te tupehau te kakau, ko te rapa o te wae\rae, te
wahi e mau ai te toki. A na Rupe i ako te mahi me te
ahua o tc toki. Nana ano hoki i ako te ahua o te mahi e
mahi ai tc toki.



ko whai-tiki. 77

Whai-tiri. (Nga-i-tahu.)
Ta Whai-tiri mahi he kai tangata, ka tae iho te rongo
o Whai-tiri ki raro nei ka pikitia e Awa-nui-a-Rangi^ ki te
raugi ia Whai-tiri tae atu a Awa e ngaro ana a Whai-tiri
ki te patu tangata hai (hci) tahunga mo tona wharc mo
Raparapa-te-uira. Ka ui atu a Awa ki te kai tiaki o taua
whare, " Kai (kei) whea a Whai-tiri ? " ka kii mai taua
kai tiaki, " Kai (kei) runga kai (kei) te patu tangata hai
(hei) tahunga mo tana whare." '' Kia aha, aia ka hoki mai
ai ?" '' E koro c ngaro tona hokinga mai, ka papa mai ona
raho, e hoki ana mai/' Na ka whakarongo a Awa a roa
noa atu e noho ana raua, katahi ano ka ki te waha o
Makere-whatu, ana turi ana te taringa. Ka tahi a Awa
ka ui atu ki te kai tiaki ra '' Hei whea an noho ai
kia ngaro ai ahau ia Whai-tiri koi (kei) mate ahau " ka
whakaaturia mai e taua tangata " Hai (hei) te poti ki te
mataaho." Ka noho a Awa a ka tae mai a Whai-tiri, ka
patua eia tc tangata, ka mate ; ka tango aia i tctahi ko
Te-ai-ahi(ahiahi)-o-tahu tenei tangata, noho tonu ia Awa-
nui-a-Rangi. Ko Kirikiri tana tamaiti, ko Rotu-henga
tana, ko Ngongo-tua tenei, ka noho ia Rangi-tci-kiwa, ko
Tama-nni-te-ra, nana a Te-ao-wliaka-maru, ko Ue-te-
koroheke tenei, ko A-niwaniwa, tana ko Porou-rangi raua
ko tona teina ko Tahu-potiki.

Ka hoki ano kia Whai-tiri. Ka hewaia a Whai-tiri i te
kii a Awa " Waiho tena kiaora ana hei mutunga korero kia
Kai-tangata." Ko te ara ia i heke iho ai (a Awa-nui-a-Rangi
ara o Kai-tangata), a Whai-tiri, hua noa he tangata te kai,
kaore he ingoa tonu ia no Kai-tangata. Moc tonu a Whai-
tiri ia Kai-tangata, ka puta ta raua tamaiti ko Ilcma. Ka
pakeke a Hcma, ka kore tonu he tangata e kitea ana eia e
kainga ana, katahi aia ka ui ki te ahua o Kai-tangata, ka
kiia mai he ingoa tongu (tonu). Ka tahi ia ka kii i tona
kii " Mahara noa ahau he tangata te kai, heke noa iho nei
ahau." Na katahi a Whai-tiri ka tahuri ki te papaki i tc kai
kia oma atu-ki taAvhiti, koi (koi) mate i tona taanc ; ka haere
noa kaore c mate ; e aha koia te i^vi " Wliakapaparoa akai
Wo hai-tiri." Taka noa ki te ra hai (hci) hokinga niona



78 WIIAKAPAPA TUPUNA MAOKI.

Ivi toiia Icahiga; ka talii aia kaki atii ki tona lioa puna nia
" Hai koTiei ra c liika hai konei i ta taua tamaiti i ta taua


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 20 22 23 24 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 20 of 27)