Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 21 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 21 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


taaiic, lici konci kai (kci) au tc kai, c korc nci c mate i ta
taua taanc, c kia ana au ko Whai-tiri wliakapapa roa kai/'
katalii tonu tona ingoa ka whaakiua cia. Na ka akona eia
ki tana lioa nga karakia lici whakahokimai i nga kai, i
wliakapaparoatia ra eia kia kore c mate. Na ka matau te
tahi ka ki atu ia, " Me u mai ta taua taaue ki uta nei ka
korero atu ki aia ka lioki ia ki uta nei, kia rua ona rimu, ko
tetalii liei rimu pakapaka, ko te karakia tenei ; ka mutu
me maka ki runga ki to tatou wTiare, na ko tetalii o aua
rimu me "vvbakapa ki te alii, a ka karakia i tenei karakia
a ka mutu, me whakahaa ki tc waha, ka maka atu ; ki te
matau i a koe cnci korero, me nga karakia ka mate te kai
ma koutou, me ta taua tamaiti." Na matau katoa i taua
wabine aua korero, aua karakia. Ka talii lea lieke ilio te
koliu ra, ka tu ki te wlienua ka tangohia a Whai-tiri ki
runga. Kua takoto noa akc te kupu a Whai-tiri ki tona
hoa ; " Ki te whanau tamariki ta taua tamaiti me liua te
ingoa ko Ta-whaki to mua, ko Karihi to muri iho, ma raua
rawa te rangi i runga nei e piki ake," Na ka tangohia atu
a Whai-tiri ki te rangi. Ka u mai a Kai-tangata ki uta ka
tahi tona wahine ra ka ki atu ki tona taane, '' E koro, e, he
atua ia te wahine e noho nei ia taua, kua riro ia ki te
rangi, na te purei koliu ia i tiki iho, no te taenga atu ki te
rangi ka tahi ano ia ka ki tona waha, e liaruru nei i nga
tau katoa." Ka akona nga karakia a Whai-tiri i akona
iho ra cia ki tona hoa. Po rawa iho ka tukua iho te ika
papamaroke i te rangi, ka what a tera te kai a Whai-tiri i
tuku iho hei kai ma tona tamaiti, ana ririki ana tera te
rakau. Ka haere a Kai-tangata ki te hii ika ka tahi ano ka
mate te kai ia Kai-tangata. Na ka noho a pakekc noa a
Hema ka nobo ia Ara-whita-i-te-raugi, ka whanau ko,
Ta-whaki to mua ko Karihi to muri. Na ka pakeke raua
ka rongo hoki i te kupu i kiia iho ai ma aua tangata e piki
atu a muri i aia, Na tae ana ko Ta-whaki, ko Karihi i
mate, he whakakake kia Ta-whaki i mate ai, ka tapukea
(tanumia) e Ta-whaki tona taina (teina) ka tangohia e



KO WHAI-TIRI. 79

Ta-whaki nga karu o Karihi ka mauria eia, ka tae ki te
kainga o Whai-tiri : pono atu e Ta-whaki e tatau ana a
Whai-tiri i nga taro ma ona mokopuna, ma Maikuku-ma-
kaka, ma Hapai-o-maui, ka ngahuru nga taro, ka hoki a
Wliai-tiri ki te tatau ka taea te iwa ka kapca eia te ngahuru,
ka hoki ano ki muri, na ka waru ka tangohia e ia te iwa, ka
hoki ano ki muri ka pau katoa mai ia Ta-whaki te kohi
mai, toe atu e wha rawa ano nga toenga i toe iho, ka kii a
Whai-tirij " E he taukiri, e he noaiho taku manawa, nawai
ra nga taro ma aku mokopuna, a ka pau tonu." Ka hoki
ano ia ki nga taro e wha tatau ai, ka riro mai te wha, ka
riro mai te torn, toe atu e rua i aia, na katahi ano te mohio
ka tomo ki roto kia Whai-tiri, ka kii aia i tona kii, " E a
pea koe e tangata e hangarau nei ki au, ko nga tangata i
kiia iho nei e au ; " na ka tahi a Ta-whaki ka tango ki te
tahi o nga pukanohi o Karihi ka makaia atu hai (hei)
konohi (kanohi) mo Whai-tiri, me tona karanga atu, —

Apu rangi e alio to mata e Karihi.

Ka whakahokia mai e Whai-tiri, —

E, to mata e Ta-whaki.

Na ka tahi ka titiro nga konohi o Whai-tiri, ka tangi
aia ki tona mokopuna. Ka mutu te tangi, ka tahi a Ta-
whaki ka tahuri ki te taka i te kainga o tona tipuna, kia
pai, na pai ana, ko te paru hoki i haere tonu a tomo tonu
ki roto ki te whare, ka tahua (ata ahua) taua kainga, na
ka tahi aia ka ui atu kia Whai-tiri "E pou, ko wai ma era
c kaukau mai ra," ka kii mai a Whai-tiri, " Ko o tuahinc,
ko Maikuku-makaka raua ko Ilapai-a-maui, tenei taku
whakaaro mohou, e puta o tuahine, kanaka e liopukia
Avawetia e koe, koi (kei) mate koe i o tuahinc, e ngari kia
roa rawa raua e inaina ana, ka tahi ka hopu, ka hoki hoki
nga ringa ki roto ki nga maikuku" na rite tonu ki nga tohu
tohu a Wliai-tiri, ka talii ano a Ta-Avliaki ka rere atu ka
man kia Maikuku-makaka, '' Taku wahinc," " Taku taanc,"
nolio ana a Maikuku-makaka i a Ta-whaki, puta ana ki
waho ta raua taraaiti koWahic-roa. Ilacrc ana a Wahie-



80 WirAKAPAPA TUPUNA MAORI.

roa ki tc tana, kia Tc-Pou-a-liao-kai mate ana ia raua ko
Matuku-tangotango, mate rawa akc a Waliic-roa ka
wliaiiau a Rata kai walio, ka kii atu a llata ki tona hakui
kia liacrc aia ki tc iigaki i tc mate o tona papa, ka
whakaaetia c tona koka (wliaca) ka liaerc a Rata ka tac ki
te waonui-a-taanc ka topca (tapahia) te rakau ka hinga ki
raro, ka hoki ia ki tc kainga, hoki rawa atu, i runga ia e
tu ana, ka tuakina ano c Rata ka hinga ki raro, ka tiakina
e Rata i ko mai o te rakau, roa noa ilio aia e noho ana, ka
whakarongo ia ki tc tini o Tc-haku-turi e haramai
(hacremai) ana, e wliakaara ana i tana rakau. Ka karanga
atu a Rata " Wailio taku rakau i raro,^' ka timata te
karakia a te tini o Te-Roro ; a tini o Tc-haku-turi. Ko
ta ratou karakia tenei : —

Ko Rata, ko Eata i tuatuatia ai

E koe te waonui a Taanc.

Rere mai nga kongakonga o Taane ;

Koi piri koi tau.

Rere mai nga maramara o Taane ;

Koia piri ko ihe tau.

Rere mai nga rara o Taane ;

Koia piri koia tau.

Torotika ; e tu te maota :

Whakaaraliia e tu te maota.

Ka tu taua rakau kai (ki) runga. Ka tahi a Rata, ka
kii atu, " E hara koutou i te wlianoke (whanako) ki tc
whakaara i taku rakau." Ka tahi taua iwi ra ka kii mai,
" Nau ra i pokanoa ki te tuku i to tupuna ki raro, he kore
nou, kaore i matua mai ki te whaaki mai kia matou, ka
kokoti ai koe i te kakii o Tane-mahuta ki raro " ka mutu
ta ratou Avhakawa, ka patai atu a Rata, ki ona tupuna e
riri ra ratou. Na ka talii ka whakaatutia (whakaaturia) mai
te tikanga, " Ki te tua koe i to rakau, ka hinga ki raro, kia
horo to unu i te pu Pare-tao ka uta ki te putakc o taua
rakau, ka tahi ka riro i a koe to rakau," ka tahi ka tuaia e
Rata i runga i aua tohu tohu, ka taraia taua waka ko
A-niu-waru te ingoa, ka riro tonu te whakahaerc.

Na ka tae ki waenga moana ka ui a Rata ki te ahua o te
riri a Te Pou-a-hao-kai raua ko Matuku-tangotanso ; ka kiia



KO WHAI-TIRI. 81

maī, " Hai te haerenga tonu atu i te moana nei ka karanga
mai a Te Pou-a-hao-kai, ' Upoko rikiriki^ upoko rikiriki *
ko te haerenga touutanga atu ki iita ka horomia katoatia
eia te taua, kaore he moreliu e puta ana." Ka kii a
Rata, '' Ka mate a Te Pou-a-liao-kai i au me ]\Iatuku-
tangotango." Na ka rere te waka ra_, ka eke ki runga o te
ngaru, ka kii atu a Hata ki tona taua, " E karanga
a Te Pou-a-hao-kai 'Upoko rikiriki^ maku e karanga, 'Tere
matanui, horahi ki taha tu o te rangi.' " Na ka mutu
tona tohu toliu ki tona waka, ka tahi ka lioe ka whakatata
ki uta, ka karanga a Te Pou-a-hao-kai, " Upoko rikiriki."
Ka karanga a Rata, '^Tere mata nui, horahia ki tahatu o te
rangi." Na u noa atu, u noa atu puta noa ki tahi mooka
(pito) ki tahi mooka (pito) o te one, kaore i pan ia Te
Poua; hamama noa te waha (mangai) i kona, ka tahuri te
taua ki te toto i nga "waka, ka Avaiho te taua kia toto ana,
ka haere aia ki te whariki i te wliare, ki te taka kai hoki
ma te taua ra. Ka ako a Rata ki tona ope, " Ki te
karanga a Poua 'Upoko rikiriki,' na maku e karanga, ' Tere
mata nui, wahia i te patu.' " Ka mutu te tootoo, ka haere
te ope ra ki te kainga, te taenga atu ka karanga mai
a Poua i roto i te whare " Upoko rikiriki," ka karanga atu
a Rata " Tere mata nui wahia i te paatu." Ka wahia e te
ope ra i te patu, ka whakahemo ki roto, ka karanga a Poua,
" Enoho ki tara (taha) whariki " ka karanga a Rata, " Hei
tara (taha) whariki kore " ka noho te taua ki te tara wha-
riki kore, ka puta a Poua ki waho ki te taka kai ma te
ope ka mahora te kai a Poua, ka kai te ope ra ko te kai
whakaari kau, ka karanga atu a Rata kia Poua " Mc tiki
atu he wai moku" ka haere te atua ra ki te T\ai. E liacre
atu ana, e haere ana hoki te wai, nawai a ka ngenge te atua
ra. Na Rata hoki i karakia kia mimiti haere te wai, nawai
a karangatia atu ana c Rata kia hoki mai, ka hoki mai te
atua ra ; ka kii mai te atua ra, " E whanatu atu ana au, c
haere ana hoki te wai, a mate noa iho au itematao," kakii
atu a Rata, " Kati kua makona au i te ua o te Rangi,"
kaore na Rata auo i mca kia ua. Ka kii atu e Rata,
" Haramai (haeremai) ki taha o te ahi, kia mahaua koc,"



82 WHAKAPArA TUrUNA MAOIII.

ka tau ki taha o te ahi, ka karanga a Rata ki ton a ope
*' Takaia (maliia) he kai ma ta koiitou tipuiia (tupuna)'' ka
hapainga nga kohatu ki runga alii ; e wha ana kohatu,
ka tahi ka hapainga tetahi o nga kohatu ra e Rata, ka
kai'akiatia^ ka tahi a Rata ka ki atu. "He kai mau"
ka hamaraa to waha o te atua ra ka rnakaia atu te ko-
hatu ki roto ki te waha o te atua ra, ka horomia, ka pau
tera, ka whakapakara niai te walia o tc atua ra, ka ki atu
a Rata, tenei ano te tahi, ka kii mai tc atua ra homai, ka
makaia atu ano te tahi ka hororaia mai ano e te atua ra, no
te paunga, he pakaru anake te puku o tc atua ra. Ka tahi
ka kitea te "waka, te tangata mano atu. Ka mate a Pou-a-
hao-kai ia Rata. Akuanei ko tetahi o aua atua horo ta-
ngata, ka whakaorangia e Rata, ko Taraa-uriuri tona ingoa.
Na ka uia e Rata kia Tama-uriuri, " Kai (kei) whca a
Matuku-tangotango^' ka kii mai a Tama-uriuri "Kai raro e
kai ana i te tangata," ka kii atu e Rata, " Kai whea te ra e
puta mai ai aia ki runga nei,'' " Kai te eanga o te mararaa ka
puta ai ki runga nei whai pure ai, ara rumarumaki ai."
Ka tahi ka nukarautia e Tama-uriuri a Matuku-tango-
tango, ara ka karangatia e Tama-uriuri. '^E ]\Iatuku e,
Matuku o ; Tama piki ake, kai runga tc marama, he toru
"whiti tenei." Matuku : " E he ana pea ia nga po, Tama-
uriuri e." Tama : " Kaore kua rite nga po piki ake." Ka
tahi a Matuku ka piki ake ki runga nei, ka tahi ka vrhaka-
takototia nga taura ki tona putanga ake ki runga. Kua
oti nga taiepa te tohu tohu e Tama-uriuri, kia wha he
taiepa mo te paihau (parirau) waiapu, kia wha taiepa mo te
paihau tuhua, kia roa ai e tukitukia ana ona paihau, me te
patu ano te kai patu a ka mate ia, na te whakaputanga ake
o Matuku-tangotango e takoto ana nga matua a Rata, i
tahi taha, i tahi taha : ka kata a Matuku, ki te nui o nga
kai mana, kaore ia i mohio, ka (kua) mate a Te-Pou-a-hao-
kai, ka kata ia i te nui o ona kai ; ka tahi a Tama-uriuri ka
kii iho kia Matuku-tangotango, " Koia nei koe i karangatia
atu ai, ina te whakanene ki to tana kainga e takoto nei,"
ka tahi a Matuku ka kata ki te nui ona kai. Xa ka man
a Tama-uriuri ki te rakau, ka liaua hopohopotia eia ki



KO WHAI-TIKI. 83

runga kia Rata^ te roa hoki a ^latuku-tangotango, e hara kua
puta ki waho o tona rua tona upoko, rewa rawa ona poko-
hiwi ki runga^ ka talii ka kumea e nga raatua e takoto ra,
nga taura i whakatakotoria ra ki te waha o te rua, e hara
ka mau te kaki, ka patiia e Rata ratou ko ona matua;
pakaru rawa ake tetahi taiepa, ka mate hoki tetahi paihau, ka
tahnri kj tahi paihau ; pakaru rawa ake tetahi taiepa, ka
mate hoki te rua o nga pai hau, ka mate hoki te tinana. Ka
mate i konei nga atua kai taugata, ka ora hoki te tangata.
Na ko Tama-uriuri i mauria mai e Rata, me nga iwi o
Wahie-roa, ka hoki a Rata ki tona kainga. Na ka noho
a Rata i tona kainga ka moe ia Kani-o-wai : ka puta ki waho
ko Pou-matangatanga : ka noho ia Ranga-hua ka puta ki
waho ko Pai-mahutangra.



UPOKO VII.



Te Ra, e hara mai ra,

Kere kura rere toro ha, i.

Te Marama, e rere mai ra,

Eere kura rere toro ha, i.

Ka whe kite,

Ka whe karo, te kahui tupua.

Nau mai ki waho,

Te retoi-eto,

Te wai where;

Tupu te ora

He ora ; ora.

-He whai iMUohi me l:ax>oliea.

TA-WHAKI.

(Nga-ti-hau.)
Na nga rongo o Kai-tangata i haere mai ai a Whai-tiri
i te rangi, hua noa a Whai-tiri lie rongo toa tc rongo e kiia
ana mo Kai-tangata. Ka tae mai a Whai-tiri ki ko mai
o te kainga o Kai-tangata ka patua eia tana mokai a
Nonokia, a ka tuakina te manawa hei whakaepa (whaka
here) kia Kai-tangata^ a ka tae atu a Whai-tiri ki aia
ka hoatu te manawa o Nonokia ki aia^ ka wehi a Kai-
tangata, ka mea atn a Whai-tiri, " Hna noa ahau i haere
mai ai he rongo toa o rongo, kahore he rongo karahia, ko
taku mokai ka mate kau/' heoti ano ka moe a Whai-tiri
ia Kai-tangata ka whanan te matamua ko Puanga muri iho
ko Karilii ; te potiki whakamntnnga ko Hema, a ka paru a
rana tamariki ka whaka wctiweti (whaka piro) a Kai-tangata
ka mea aia, " Hi hi, te tiko o nga tamariki nei." Ka mea
atu a Whai-tiri, " He ringa alia au ringa te ao ai i nga
ta (paru) o a taua tamariki." Ka ki atu a Kai-tangata,
" Mawai e ao i te wetiweti," ka -svliakama a Whai-tiri i ko



KO TA-WHAKI. 85

nei, a ka kumea te aio, ara tc rangi pai e "VVliai-tiri kia I'oa ;
a ka haere a Kai-tangata ki te moana ; i muri ano ka
hanga a Whai-tiri i te pae-pae mo te tane ka karea (keria)
te pou tuatahi, ko Whakaraaro-te-rangi te ingoa, ka
karia (keria) te pou tua rua ko Mcremere te ingoa ; a
ka wkakanohoia Tu-tangata-kino i te whakatokerau (he
kino) ki te liuka (mutunga) : ara ki te mutunga o te paepae
hei miti i te namu o Hawaiki. Ka tukua Tu-tangata-kino
kia haere ki waho ki te moana ki Tara-rere (i haere ki waho
ki te moana) kia haere ki te whai i te rapa o te hoe a
Kai-tangata, a ka tahi a Whai-tiri ka whakahua i nga ingoa
o a raua tamariki, ka mea atu aia ki aua tamariki, '' E tae
mai ta koutou papa me tohu tohu tc paepae nei mona. Ko
to ingoa ko te punga o te waka o ta koutou papa. Ko
te ingoa tenei mo te matamua ko Punga, mo te tuarua ko
tou ingoa ko Karihi o te kupenga o ta koutou papa, ko
taku potiki whakamutunga me vaiho he ingoa mona ko
taku whaka makanga i te kupu a ta koutou papa mo a
koutou tai (tiko) ." Ka piki a Whai-tiri ki tc rangi, ka poro-
poroki iho " Hei konei, e puta te uri a Punga, kaua e haere
ake e whai ake i au,^^ Ka mea atu aia kia Karihi " E puta
au uri kaua e haere ake e whai i au, e puta ta taku whaka-
matanga whaia ake i muri i au." A ko nga kupu enei a
Whai-tiri i tona pikinga ki te rangi. Ka hoki mai a Kai-
tangata i te moana, ka tae mai ki ana tamariki ka ui aia
" Kei hea ta koutou whaene " ka mea atu ratou " Kua riro
ki te rangi ki tona kainga " ka ui atu aia, " I peliea mai
aia kia koutou," ka mea atu ratou, ara tc ariki o aua ta-
mariki, "I mea iho a Whai-tiri, ko toku ingoa ko tc punga
o to waka, ko te ingoa o tenei na, ko tc karihi o to kupe-
nga, a ko te ingoa o ta maua tuahinc, ko te wliakaniatanga
o to matou whaea mo to whakawetiwcti i o matou paru."
A ka haere aua tamariki ka wluikaatu i tc paepae i lianga
nei c Whai-tiri, ki to ratou papa.

Puta aka ta Punga uri ko nga Ngarara, ko te ]Mango,
ko te Tuatini ; ko a Panga uri enei raua ko Karihi.

Puta ake ta Hema ko Ta-whaki, ka moc nga tuakana i
nga wahine ia Muri-wliakaroto, raua ko Kohu-whanga



66 WHAKArAPA TUPUNA MAORI.

(Puhango) , Kahorc nga wahinc i tahuri atu ki nga uri a
Punga he kikino, ka tahuri mai kia Ta-wliaki, ka hac' nga
tuakana, ara nga tamariki a Punga raua ko Karilii ki a
Ta-whaki, a ka mca nga tuakana kia haerc ratou ki te heru
i te "vvai kopua, i tc "wai whakaata i Rangi-tuhi ; ka haere
a Ta-whaki i taua haerc ; ka tac atu aia ki reira ka karakia
a Ta-whaki i tcnei karakia : —

Pupu naahina (mai Hine) i te ata ;

Homai (ra) taku heru,

Taku karau,

Ka whano (atu) au ki ta wai,

Ki te wai Rangi-tuhi ;

Rangi-tuhi, tc wai e liai.

Ka kite atu nga tuakana^ ara nga tamariki a Punga
raua ko Karihi i a Ta-whaki e heru ana i te wai o Rangi-
tuhi, ka tikina atu e ratou ka patua a Ta-whaki i roto i
taua wai tapu ; kamate a Ta-whaki. Ka hoki nga tuakana
ki te kainga ; ka ui atu a Muri-whakaroto " Kei hea ta
koutou teinaj" ka ki atu a Mango " Kei te wai ano, kei te
heru_," a ka roa e tatari ana a Muri-whakaroto ka karanga
aia. " Ta-w^haki e," ka o mai he Pukcko " Ke/^ ka haere
atu a Muri-whakaroto hua noa ko Ta-whaki ; ka karanga
ano aia, ka o mai he IMoho " Hu.'^ Ka hoki mai te wahine
ra ki te kainga, ka mea atu ki a Mango ma. " Kua mate
ia konton ta koutou teina/' ka whakaae atu ratou ka mea
atu ki te wahine ra, " Kahore i o mai ki a koe ? " ka mea
atu te wahine ra, " He Pukeko he a\Ioho nga mca i o mai ki
au."

Kahore kua ngaro a Ta-whaki ki te Avhakatuputujju i
aia, ki te karakia, a ki te huki (rere) , ara ki te whakamutu
i te rero (rere) o ana toto. A koia nci te karakia huki a
Ta-whaki mo ana toto kia mutu te rere ; —

Ko toto na wai ?

Ko toto na te Whetu.

Ko toto na wai ?

Ko toto na tc Marama.

Ko toto na wai ?

Ko toto, o te Ra.

Ko toto na wai?



KO TA-WHAKI. 87

Ko toto na Ta-whaki.

Ko toto na wai ?

Ko toto o Rangi-mahuki.

Koia na te liuki a Ta-wliaki i ona toto, ara ko tc whaka
tupu tupunga i ona toto kia ora ai aia. Ka ora a Ta-
whaki, ka hacre a Ta-wliaki, moe rawa atu ko walio i te
moana ; a tona aranga ake i raro i te reinga, ka puta tc
ngaru i paia ai Tawliiti, ko te ngaru tcra hoi matenga mo
Ta-whaki : ka puta mai te tupuna ki aia ; te Kacaea ka
whaka oho ia Ta-whaki ki tana tangi ; he tangi " Ke, ke,
ke," a ka oho ake a Ta-whaki i te moc ka man aia ki tc
rakau, ka karanga a Ta-whaki, " Whakahihipa ake hihipa
(tika ke atu) whakataha, maumi ki tu a kiri." Ka panga
atu e Ta-whaki tc rakau ki te ngaru i paia i Ta-whiti :
heoti ano ka haerc mai a Ta-whaki ki uta ki te tuawhcnua
rokohanga mai ko te papa keke, ko Karihi, a ka tangi raua
ko Karihi.

Ko te putake tenei i patua ai a Ta-whaki c ona tuakana
he hara wahine, ko Muri-whakaroto raua ko Puhango. I
te timatanga o te liara, na nga tuakana a Ta-whaki aua
wahine, otira kahore aua wahine i pai ki nga tuakana, he
kikino no era, a i whai mai aua wahine ki te pai o Ta-
whaki. Ka puta atu nga tuakana ki aua wahine, ka kokopi
nga whariki o aua wahine kia raua, ka puta ko Ta-whaki
ka hora nga whariki a aua wahine ki aia, a ka whakauru
ki roto ki 0-hau-raro kia moe Ta-whaki ia raua, lie purotu
a Ta-whaki he mokopu taura rangi, he ariki a Ta-whaki.
Tetahi mea a aua wahine i mate ai kia Ta-whaki, he pai no
tona mahi wharc, a no tona ahua pai ano hoki ; tena ko
nga tuakana, he repo (paru) te wharc, he para ran rakau.

Ka hacre a Ta-whaki raua ko Karihi ka tac ki te Toi-
mau me te Toi-tacpa, ka karanga atu a Ta-whaki ki a
Karihi ; " Ko koe e piki i mua ;" ka mea atu a Karihi, " Ko
koe hei mua," ka mea atu a Ta-whaki " Kahore ko koe
hei mua;" ka whakaac a Karihi, a ka mau te ringa a
Karihi ki te Toi-mau-cpa ka piki a Karihi ka karakiatia
ake e Ta-whaki ka mea.



S8 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

E tu te rangi,

Motuhia.

E tu to rangi,

Pukai.

Pukai atu ana,

I raro i te whenua.

Ka pahuhu iho a Karihi ki te -wlicnua, tae rawa iho ano
a Karihi ki te whenua, ka karanga aia ki a Ta-whaki,
** Nau au i karakia i pahuhu iho ai, penei kua eke au ;"
ka ki atu a Ta-whaki, " Kaiiore au i karakia i a koe ;"
ka mea atu a Ta-whaki, " ]Me nolio hoki koe ; tukua atu
hoki ko au kia piki/' ka kapo te ringa o Ta-whaki ki te
Toi-mou (mau) , ka karakia aia i aia, ka mea : —

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua tahi,

E rongo (He rongo) to mahaki (tuetue).

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua rua,

E rongo (He rongo) te mahaki (tuetue),

Piki ake Ta-whakii te rangi tua toru,

E rongo te mahaki.

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua wha,

E rongo te mahaki.

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua rima,

E rongo te mahaki.

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua ono,

E rongo te mahaki.

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua whitu,

E rongo te mahaki.

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua warn,

E rongo te mahaki.

Piki ake Ta-whaki i te rangi tua iwa,

E rongo te mahaki.

Piki ake a Ta-whaki ki te rangi tua rea,

Pipiri moko, pipiri moko,

Earau moko, rarau moko,

(Rarau ki) taha tu o te rangi.

Ka eke a Ta-^ihaki ki tc raugi, ka tapahia ilio eia te
ara i eke atu ai aia ki te raugi. Ka karanga ake a Karihi
ki aia " Ta-whaki e, tahuri iho hoki ki au " ka karanga iho a
Ta-whaki ka mea '^ Kahore, ko koutou hoki i kohuru ra i
au." Ka haere a Ta-whaki ka tae ki tc kainga ki te kuia
kia Whai-tiri, rokohanga atu e noho matapo ana tana kuia,
a c tatau ana taua kviia i nga toto (he kete te toto), e penei
ana, —



KO TA-WHAKI. 89

Toto tahi, toto rua, toto toru, toto wha, toto rima,
Toto ono, toto whitu, toto waru, toto iwa, toto ngahuru.

Ka roua mai e Ta-whaki kotahi o aua toto : ka tatau ano
a Whai-tiri i ana toto a tae noa ki tc iwa kua riro te
tekau, ka ui te kuia ra : " Ha, kei wliea tc tekau o aku toto/'
ka roua tetahi e Ta-whaki toe atu e waru, ka tatau ano a
Whai-tiri ; ko taua malii tonu a Ta-W'haki lie rou i aua toto
a poto katoa mai ; ka talii ano te kuia ra ka tino ui,
" Kowai tenei e nukarau nei i aku toto," ka mca atu a Ta-
whaki, " Ko au/' ka mea te kuia ra " Ko koe ko wai," ka
mea atu a Ta-whaki '' Ko au ko Ta-whaki-nui-a-Iiema," ka
mea a Whai-tiri " Ta ta^ ko taka mokopuna/' ka mca atu a
Ta-whaki " Nau hoki au i poroaki iho kia whai mai i muri
i akoe," ka mea a Whai-tiri '^ Ac he peno." Ka mea ano
te kuia ra " Titiro mai ki aku mata/' ka ki atu a Ta-whaki,
" He aha kei o mata/' ka ki mai ano te kuia ra, " Mau e
titiro te iwi e noho nei ahau ia ratou, i te wa e to ai te ra
ka ki tonu te whare nei ia ratou, me noho koe ki roto
ki nga whakapuru o te whare," ka ui atu a Ta-whaki, '' Kei
hea te ara tomokanga," ka mca atu tc kuia ra " Kei te
matapihi kei tc whatitoka," ka rongo atu a Ta-whaki ka
kohanga he tari (rore) ki te matapihi ki te whatitoka ; a ka
to kau ano te Ra ka puta taua iwi ka mea atu a Ta-
whaki ki te kuia ra " E rupcke ki roto ki te wliare kia
u te purupuru i runga^ kia u te puru i raro^ kia oho
rawa akc te iwi nei kua tino awatea," ka rongo mai a
Whai-tiri ka whakaac. Ka to te Ra ka puta taua iwi e
haere mai ana te mano tini o nga manu ririki a ko Tonga-
hiti te tahi ; ano ka ki te whare i te manu, ka kite te
kuia ra, ka purua a runga me raro a ka moc, ka eke te
whetu o te ata kahore ano i oho te moc o te iwi nei, a
ka takiri tc ata kahore ano kia oho, ka eke nga ihi o te Ra,
kahore ano i oho, ka tu tonu tc Ra, katahi ka karanga mai
etahi o taua iwi, " He roa o tc po nei," ka karanga atu a
Whai-tiri kia ratou " E moc kahore ano i awatea," ka kara-
nga mai a Tonga-liiti " A i mua akc nei i etahi po kua
pahure ake nei, e hohoro ana te awatea, taka rawa ki te ponei
ka roa, he tinihanga pea na Whai-tiri kia tatou ;" ka ki atu



90 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

a Whai-tiri " Kaorc," katahi ka puta a Ta-whaki ki waho,
a ka iinu unu i tc puru o runga a ka torao te maarama ki
tc wliaro ka tahi ka patu patua cia taua vn'x, ka mate
katoa; ko Tonga-hiti anako i rcrc, i hou na te pou tu-
ngaroa : lieoti ano ka mate tc iwi nei^ a ka karakiatia e
Ta-whaki nga mata o Whai-tiri^ ko tc karakia tenei : —

Iri mata, iri mata ;

Wero mata, wero mata ;

E wliai mata ki te Ea,

E liuru mai ra (E to atu ra)

E (He) pa ko rire rirc,

Whitia te wai

Ki aku mata,

Mata whitia,

Mata riro ha i.

Hae tuhi ki te mata o Whai-tiri.

Eua ki te mata o Whai-tiri,

Titiro mai ra,

Ka ngangana mai ra,

Ki aku mata, x

Ki te mata era,

Ki te mata toto,

Ki te mata o Eehua.

Ka whakatauki ake a Whai-tiri : — -

Ta ta, ka ora aku mata,
I taku mokopuna.

Ka kite atu a Ta-whaki i nga huru hum o te kuia ra ka
whawha atu te ringa o Tawhaki ki te kumekume, ka kara-
nga atu a Whai-tiri " Hoki atu tou riuga ringa kei hoki o
hau riri ki ahau, titiro ake^ ina nga kuwha a to tuahine o
Maikuku-makaka te tu whangai iho nei na^ ko wai hua ai^ e
putu koe."

Ka tahi ka haere a Ta-whaki ka kite i Nga-toka-tami-
whare e tu ana, ka karanga atu a Ta-whaki ki a Whai-tiri
" He aha tenei/' ka mea atu te kuia ra, " Kanaka e pa
to ringa, ko on tupuna tena ko Nga-toka-tami-whare,''
ka tahi ka takahia e Ta-whaki, ka horo ki waho ki te
moana ; ka tangi haere ka karanga iho a Ta-whaki. " Tena
hoki koutou te tangi haere na ki waho ki te moana, hua
koutou i patu ai i an e kore koutou e tangi haere ;" he



KO TA-WHAKI. 91

mea hoki i aia ai e Ta-whaki, na ratou na Tolca-tami-wliare
aia a Ta-whaki i a, ki Avaho ki te moan a ; ka tiipu (ca) te
mate o Ta-^liaki i aia ano.

Ka piki a Ta-y.liaki ka kite ake i nga huha o Maikuku-
makaka e tu wLangai ilio ana i te hua nui ; ka tata atu a
Ta-whaki ka wliakaolioa eia ki tana rakau e man Lacre ana
i tana ringa^ lie mea whakapa te rakau e Ta-Avliaki ki te
kuwha maui^ ka talii ka komi nga kuwlia o !Maikuku a ka
whakatauki atu a Ta-whaki. " Hau "ualiinc e hoki i nga
hau o Ta-whaki.^^ Heoi ano kua pa te ringa o Ta-wliaki
kia MaikukUj ka moe raua. I te taenga atu o Ta-wliaki
kua riro atu te tane tuatahi a Maikuku, a Uru-rangi^ liacre
rawa atu a Ta-whaki, kua riro aia ki te aewa (haere) i
wahOj a ka tae te monomono (te aitua^ te pawera), kia te
Uru-rangi ka hoki mai aia ki te kainga^ a ka tae mai aia
ki to matapihi o te whare^ titiro iho ai^ e rua nga upoko, e
wha nga Tvaewae, ko Ta-whaki raua ko Maikuku e moe
ana ; whawhatia iho ana e Uru tangohia ake ka whakina
atu taua wahine e Te-uru-rangi, ka puta a Ta-whaki ka


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 21 23 24 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 21 of 27)