Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 22 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 22 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


haere ki a Maru ki nga tupuna^ hei ngaki i tona mate,
ka tae a Ta-whaki ki ko mai o te kainga, ka tangi aia i te
tui, ara i te karakia hei tutu ope taua mana. Koia nei
nga kupu : —

Wliakataka te rangi i runga nei,
Kia taka mai,
Taka tua mai,
Taka aro mai,
Ko te he.
Moti, mota,
Ka tinia au kia mate.
Te tupu te maro,
Me te angi angi mua :
Me te angi angi roto ;
Ko au, ko au,
E tangi 'wiui wini ana au,
E tangi wawana ana au,
Ki taku mate ;
Ki te puke Hiku rangi,
Ki Hcre-tauuga.
I neke Tu,
I neke ki a Maru,
I neke Maru,
18



92 WHAKAPAPA TUrUNA MAOEI.

I ncko ki a Kongo,
Kg koc c Kongo koi au.
Nohoia to liono aitu.
Taku tao nci,
Piopio rcrc ao :
Whano whanake.
Tu mata toki haumi e,
Ilui e ; Taiki c.

Ka moliio inai iiga taugata o tc kainga ki tc karakia a
Ta-Tvliaki, he tui taua ; a ka pa te karanga kia Ta-whaki:
iia Maru te karanga i miia " Hci au hei te taugata i te
rakau." A ka karanga a Tu-te-ngaua-hau ^' Hei au ;" ka
karanga a E,ehua " Hei au hei te tangata i nga kai," ka
tika te liacre a Ta-Avhaki ki a Maru, i te tangata i te
rakau, hei ngaki i tona mate, ka kite a Ta-whaki i te
whata ; he whata tapu na Maru e tu ana ; ko te hinu i
roto e tu ana, ka kainga e Ta-whaki, a ka karakia a Ta-
whaki i aia, ka mea : —

Nga whare o Tu i kainga tutia

I kainga reretia,

E Kongo te tuetue,

Nga whare o Maru i kainga tutia

I kainga reretia

E Kongo te tuetue ; ha i.

Iri mai i ruuga i te awhiowhio,

Me tc aiDU marangai.

Tungia ka wera te atua Rae-roa,

Mate ki te po,

E tumu tumu paretao.

Ana ki, nana i tupu te uru o Hawa-iki.

Tahi kia miha (he kai tapu), rua

Kia miha, toru

Kia miha, wha

Kia miha, rima

Kia miha, ono

Kia miha, whitu

Kia miha, waru

Kia miha, iwa

Kia miha, takina tau kopu iti nei ;

Te hoatu mo Tuhua-tahi.

Te homai moku tou kopu iti nei ;

Te hoatu mo Tu-tangata-kino, to kopu-nui

O Tu-tangata-kino ; te homai moku

Ka tupu taku takapu nei.

Oroki, oroka, ore kai atua hai.



KO MAEU. 93

Ka wliakarongo mai a Maru : a kai tc topetopc auru
(maliunga) a Ta-whaki i aia ; ka topetope (kokoti) lioki a
Maru kia Ta-'\vliakij ko te karakia topetope aiivu tenei : —

Puna, puna riki (ariki) i runga nei

Te ihi o Ta-whaki

Te mana o Ta-whaki

Te huru o Ta-whaki

Te rae o Ta-whaki

Te take mata o Ta-whaki

Te pewa o Ta-whaki

Te kapc o Ta-whaki

Te mata o Ta-whaki

Te ihu o Ta-whaki

Te taringa o Ta-whaki

Te paparinga o Ta-whaki

Te kauwae o Ta-whaki

Te kaki o Ta-whaki

Te porongaue o Ta-whaki

Te tumu o Ta-whaki

Te hei o Ta-whaki

Te teketeke o Ta-whaki

Te linga ringa o Ta-whaki

To uma o Ta-whaki

Homai ra kia hikaina hci kakano

Mo te umu.

Ko te umu nawai ?

Ko te umu na Eohea-hua-te-raugi

To hua te rangi

To whai puna ariki i runga nei

Te koko o Ta-whaki

Tc kaokao o Ta-whaki

Te whiti o Ta-whaki

Te papa o Ta-v/haki

Te toine o Ta-whaki

Te tau o Ta-whaki

Tc turi o Tc-whaki

Te tata o Ta-whaki

Te waewae o Ta-whaki

Te rekerekc o Ta-whaki

Tc papa nui o Ta-whaki

Tc matikuku o Ta-whaki

Te mutunga o Ta-whaki

Tc otinga o Ta-whaki

Te rerenga o Ta-whaki.

Homai ra kia hikaina hei kakano

JIo tc umu

Ko te umu na wai ?



91 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

Ko to umu na Rolica-hua-tc-rangi

To hua to rangi

To whai, tukua mai hola koc lici tao potiki,

Tukua atu hoki au lici tao matamua

Puta ki to whai ao tatara

Ki te ao marama.

Ka mama, muna, muna.

Ka mama, horo, horo.

Ka mama, c to ata o to kai.

Ka mutn taua karakia^ ka hapainga te taua. No te po i
nolioia ai, a i te ahialii, ka takiri te ata, ka kawitia te
matarau, koia te kaui o te rangi, ka taia te taotaki o te
kai pupuri o te taotaki o te rangi hikohia te tangata nana
i pupuru te taotaki, ka hapainga ka tae ki te taha o te
Roto ka tukua ki raro kia kimihia kc tuna kei o maki mo
te taua, kia tupu (ea) ai te mate o Ta-whaki : ka ^'erokia te
tuna ka tu, ka Tverohia atu e Te-Rangi, kikohia te taotaki
ka tu, ka kapainga ki takaki, ka tautoke a j\Iaru mana te
upoko, ka toke a Tii-te-ngana-kau mana te iipoko, ka toke
a Rekua mana te upoko, a ka riro i a Maru te upoko o te
tuna, a ka tangi a Tu-te-ngana-kau no te rironga o te
upoko i a Maru.

Ka wehe wekea i reira te taua, c rua nga ara, ka kaere
te taki ara ki te koti koti i nga turanga wkatu i tu ki
Tutu-kira ; i tu ki Raro-kenga ; i tu ki Kuparu, i tu
ki Wawau : i nckenekehia enei mo te Kakui-Taugaroa,
nekekia ana, mo te Kakui-Tane, mo te Kakui-Maru, ka
mutu mo tetaki ara : ka tiraata ko te ara i a Maru ia Te-
Maeaea, i te Kakui-jMaru, ka tae ki te taka o te moana,
rokokanga atu a Rongo-mai e takoto ana, e muia ana e te
rango (ngaro) ; kua noa a Maru ke ika Paraoa pae ki uta,
ka karanga a Maru ki te taua " Takuna ke umu mo ta tatou
kai,'' ka rongo ake a Rongo-mai e kiia ana aia kei kai, ka
karakia aia i aia : ka karia ke wakie e te taua, ka ka te
hangi, ka kuri kurikia a Rongo-mai ki runga ki te umu ;
liopukia ake ai e Rongo-mai ko te Kakui-INIaru, ko
Te-jNIaeaca, taona iko ana eia ki ta ratou umu, ka rere
a Maru-atiia ki roto ki te Toka-wkaiti, mei kore kua pau
ano koki a jNIaru-atua i a Rongomai. Otira i pau katoa nga



KO EONGO-MAI. 95

papa i nolio ai a Maru-atua. Hcoti auo ka mutii mo te
mate a Ta-wliaki : kotahi tc ara i ora^ kotalii te ara i mate.

RONGO-MAI . (NgA-TI-M AHUTA.)

I nolio a E,ongo-mai i tc wlicuua nei, a lie peuci ano aia
me te tangata nei ano^ a kiliai aia i moliiotia lie atiia ;
ano ka tae ki taua ra, ka takoto moe a llougo-mai i te
■wkenua^ ka kite ana lioa e takoto moe ana aia, ka kiia
kua mate a Ilongo_, a ka tahuna e ratou te liangi hci tao
i a Rongo-mai, auo ka ka te hangi ka liuri hui'ihia a
Rongo ki taua liangi, ka tata aia ki nga koliatu wera o te
liangi, ka olio a Rougo-mai i tana moe ka patua ctalii o
taua lumga ; e wliitu te kau i mate o ratoa, a taona ana o
ratou tinana ki te hangi i taliuna ra e ratou liei tao i aia,
a kainga ana ratou eia. Ko Maru (lie atua) ano tctabi o
taua tunga i mate nei i a Rongo-mai, a i kainga ano hoki
aia e Rongo ; otira ko tana ^airua, ko te "wairua o ]Maru
i rere ki runga ki nga rangi.

Ko te Ra ia Motoro. Tc waka o Motoro, Ko Maru-ao-nui.
Tana waliine ko Hine-i-taraia, tona ^liakatauki. " Ko te
hurihanga ia Rail toka."

Ko Tatau-a-te-po te ingoa o te whare a Miru, na Ilienga
raua ko Rongo-mai i taliu ki tc alii.

Rongo-mai. (Xga-ti-iiau.)
I to matou liaerenga mai ki te y.lia"wliai kia Ngatia'\va i
Otaki : ara i Rangi-uru, i te awatea ka tu tonu te Ra, ka
karakiatia a Rongo-mai e nga toliunga kia hacre mai aia i
Taupo ; he mca lioki i Tanpo a Rongo-mai e nolio ana, kia
liaere mai aia kia kite i te niatcnga, me te lioronga o te Pa
o Ngati-rua-nui, o Taranaki, o Nga-tiawa ia matou. Ka
karakia nga toliunga, ka mutu, kaliore i taro, ka pnta a
Rongo-mai e liaerc mai ana, ara c rcrc mai ana; ko tona
abua i rite ki te alii, ara ki te mura o tc aki, ko mua ona
ko tc upoko i nui, ko tc liiku i iti, i pcnci me tc Mata-
wkaura, ka rere mai aia a ka tac akc i runga akc o tc Pa i
Rangi-ura, ka kutu ara ka tupou te upoko ki roto ki tc Pa,
a ka pa aia ki te marae o tc Pa, ka aoliia tc one one o te



96 WIIAKAPAPA TUPUNA MAORI.

Pa i tana taunii^a ki roto ki tc Pa ; ka rongo maua te tana i
to liaruru, ano he "svliatitiri nui ; ka koa niatou ka liari. E
I'ua iiga ra i muri iho ka lioro tc Pa ia matou.

Ta-WIIAKI. (N(JA-11AURU.)

Ia Ta-Avliaki i te wai, i te wa ki ano aia i patua e ana
tuakana toko Avlia_, ka ki tana walia ka karakia i teuei
waiata karakia : —

Pupil maliina, liomai ra taku karau,
Kia whano au ki tc wai,
Kangituhi te wai e, ha i.

E Ta-wliaki kei liea koe ? Ka o mai he Pukeko. E Ta-
whaki kei hea koe ? Ka o mai lie jNIolio. E Ta-whaki kei
hea koe ? Ka o mai a Ta-whaki, —

I tupuki to urn, ki to rae,

Tena toto ka huki, ko toto o Ta-whaki, o te Ba,

to ]\Iarama : ko toto o Eangi-mahuki

O Kangi e tu nei.

Ka ara a Ta-whaki i te wai, ka kite aia i te Toi-mo, ka
piki ki te raugi^ ka tutaki ia Whai-tiri i te huarahi e noho
matapo ana, ka mea mai a "Whai-tiri "^'haia aku mata "
ka mea atu a Ta-whaki : —

Iri mata, wero inata, e whai i o mata
Ki te Ra, e to atu ra, he pako rire rire,
Iritia i te wai ki to mata,
Mata mata iritia, mata rirohia.
Tahi ki te mata o YVhai-tiri.
Titiro mai ra, ka kana kana mai ra
Ki oku mata, ki te mata toto o Rehua.

Ka mea mai a AVhai-tiri, " Kia ata piki kei mate koe,
kei kamoa e nga waewae (werewere) o Hine-niii-te-po."
Ka ki atu a Ta-whaki, —

I tu wahine riu ngata,

I hoki i uga hau o Ta-whaki.

Heoti ano ka piki ka kake ki runga, rokohanga atu ko
Itehua ko Wha-koko-rau ; ka kite i a I\raru, no te kitenga
i a ]Maru, katahi ka pa te Avaha o Ta-Avhaki ki tc tui : —



KO TA-WHAKI. 97

Whakataka, wbakataka, me te pua,

Me to kakika (iigakinga) : puhia, moua, morea,

Kotalii taua roa na Ta-whaki.

Ta-whaki. (Nga-ti-iiau.)

I te \va i haerc ai a Ta-whaki ki te wai, ki te lioroi i aia,
koia nei te karakia ana i karakia ai : —

Pupu anahina i tc ata,

Homai ra taku heru, taku karau,

Kia whano au ki te wai,

Ki te wai

Rangi-tuhi ; tc wai e hai.

Ka patua aia e ana tuakaiia^ a ka karauga tawai atu te
ariki o ana tuakana^ ka mca : —

E Ta-whaki kci hea koe ?
Ka o mai te Pukeko, ka inea " Kc."
Ka karanga atu to muri mai,
- E Ta-whaki e, kei hea koe?
Ka karanga te IMoho ka mea " Hu "
Ka karanga te tua toru o aua tuakana, ka mea

E Ta-whaki e, kei hea koe ?
Ka oho atu a Ta-whaki ka mca

I tupu ki to uru,

Ki to rae,

Tena toto ka huki :

Ko toto, ko toto,

Ta-whaki, o te Ra :

O te Marama.

Ko toto o Rangi-mahuki,

O Rangi e tu nei.

Ka ara ake a Ta-whaki i roto i te wai^ ka titiro atu aia
ki te taepaepatanga o te rangi^ ki te wahi o te rangi i
tapotu iho ki te Avhenua, ki te -wahi hei ara atu mona e
kake atu ai ki tc rangi ; ka kake atu aia a ka tutaki aia ki
a Whai-tirij c noho ana i tana kainga ; e noho poke ana
taua kuia ra. Ka mca atu taua ruruhi ki a Ta-whaki
" Titiro mai i ana koe ki aku mata." Ka kite a Ta-
whaki, a ka whakahua aia i tana karakia, ka mca : —

Iri mata, were mata,
E whai o mata ki tc Ra
E to atu ra.
He pa, ko rirc rirc,



98 WHAKArAPA TUPUNA MAORI.

Wliitia i to wai,

Ki aku mata ;

Mata whitia

Mata riro liia.

Tahi ki tc mata,

Wbati-tiri.

Titiro mai ra,

Ka kana (ngangana) mai ra,

Ki oku mata,

Ki te mata toto

O Eehua.

Mutu kau ano te karakia a Ta-wliaki^ kua titiro nga
kanohi o Whai-tiri ; a ka mea atu te kuia ra ki aia^ " Kia
tupato to piki ; kei karaoa (komea) koe e Hine-nui-te-po ki
roto ki tana puku.'^ Ka karanga atu a Ta-wliaki : —

Au wabine riu ngata (Tangata)
E hoki i nga liau o Ta-wbaki.

Ka kake a Ta-whaki ki runga ; a ka tae atu aia ki a
E,ehua^ ki a Wa-koko-rau; a ka kite atu ano hoki aia i a
Maru, a ka kite mai ratou i a Ta-whaki, ka karakia atu a
Ta-wliaki i tana karakia tui ka mea : —

Pubia, moua, morea.
Kotabi taua roa
Na Ta-wbaki.

Ta-whaki, (Nga-ti-hau.)

Mei hoki a Ta-whaki ki te Tatau-o-te-po, i te "o-a i patua
ai aia e ana tuakana^ a mei tae aia ki ana tupuna, ki a
Itua-kumea raua ko Rua-toia, e kore aia e hoki mai ki te
ao nei ; kua oti atu aia ki a A-mcto (^Nleto) .

I kite a Rua-kumea i a Ta-whaki^ a i karanga mai a
Rua-kumea ki aia i te Tatau-o-te-po ; kiliai a Ta-"svhaki i o
atu^ a hoki mai ana aia, ki enci o ana huanga i te ao nei.

Aia Ta-whaki i te ao o tc po, i karanga a Hine-i-te-
muri-whaka-roto ki aia. Otira kihai aia i oho atu ; i te
mea he mate nui tona to Ta-whaki, me aha u ana e o
atu ai i te mea kua tupapakutia ra hoki aia, a kua heke atu
ra hoki tana wairua i te ara e lieke ai ki A-meto.

Ano ka hoki mai a Ta-whaki i te ao o te ^o, ka mea atu



KO TA-WIIAKI. 99

aia Id ana matua^ kia ngakia te utu mo tana mate ; a he
korc tetaliij he roa no ana matua ki te tutu ope mona;
koia aia i liaere ai i kake ai ki te rangi i runga, a tae atu
aia takatakakia ana eia era o ana tupuna, a Toka-tami-whare
ma ; lac mea ako ano aia e tana Y.haca kia kaua lie aba atu
ona ki ana tnpuna^ otira kiliai nga kupu o tana wliaca i
mana i aia, a takabia ana ana tupuna cia ; ano ka rongo
tana wbaea i taua mabi takatakabi ona i aua tupuna, ka
pouri tana wbaea, ka tangi, kei aitua tana tamaiti mo tana
mabi be ki aua tupuna.

He take ano ia te take a Ta-wbaki i mabi pera ai aia ki
aua tupuna, be bae be mabi koburu na a;na tuakana ki aia ;■
koia i takatakabia ai aua tupuna ona eia : be mea boki
nana ki ana tuakana, be maia aia a Ta-wbaki ki te mabi
raweke ki nga nunui o te rangi, Aibai boki e kore nga
nunui o te ao nei e ora i aia te taka-takalii ano boki,

Ka tangi tana wbaea i te rangi ; a na ana roimata i
ngaro ai te ao nei, i ngaro ai ano boki te tangata i te
waipuke.

E mea ana nga tobunga o mua, ko Ilema te matua tane
o Ta-wbaki, a be teina aia no Punga raua ko Karibi, a te
take o aua tuakana i bae ai ki a Ta-wbaki, be pai atu no
nga waliine ki a Ta-wliaki, be wbakaliawea no aua wabine
ki a raua.

I mea boki raua, kua pai atu a Hine-i-te-muri-wbaka-
roto ki a Ta-wbaki ; koia raua i mea ai kia mate a Ta-
whaki i a raua.

He tangata maroro a Ta-wliaki ; c taea cia te rakau nui
te amo, me nga tini mabi nui rav.a atu.



'i-f^SM^^n^'



UPOKO VIII



Piki ake Ta-whaki

I te rangi tua tabi,

I te rangi tua rua,

He aui'U rangi :

Te rau o te Ta-wbaki,

Ta-wbaki nui a Henia.

E tangi ki roto Wbare-to-reka,

To-reka.

He karaTcia ki a Ta-^vhaki.

TA-\YHAKI RAUA KO HAPAI.

(Nga-i-tahu.)
He taiigata no konei a Ta-whaki, ka titiro ake a Hapai ki
runga, ki tc pai o Ta-wliaki, ka liacre ilio i te po, rokolianga
ilio a Ta-Avhaki e moe ana, ka ata Imaki a Hapai i te
kakahu a Ta-whaki, ka tomo aia ki raro ki nga kakahu a
Ta-whaki, ka moe raua, ka hori (hua) a Ta-whaki he wahine
no tenci ao. Na ka moe raua, a kihai ano i awatea ka
ngaro a Hajiai, kna hoki aia ki runga ki te rangi. Oho
rawa ake a Ta-whaki papaki rawa atn ko to rana mocuga, kua
ngaro te wahine ra, a penei tonu te tikanga a Hapai kia Ta-
whaki i nga po katoa, a taea noatia te haputanga o Hapai
ia Ta-wliaki mo Pihanga, no te haputanga i a Pihanga,
katahi a Hapai ka whakakite i aia kia Ta-whaki, a ka noho
iho a Hapai ki te ao nei, a ka tahi a Ta-whaki ka mohio
" Ara no te rangi te wahine e moe i an nei," a ka tahi ka
ki mai tc wahine nei kia Ta-whaki. "E whanau ta tana
tamaiti he tane, niaku e horoi, a e whanau he wahine, man e
horoi,'^ a whanau rawa mai he kotiro, a ka horoia e Ta-
whaki, a muri iho ka whakapiro aia a Ta-whaki. Na ka
tangi a Hapai, a te whakatikanga o Hapai tu ana i runga i
te teko teko o te whare, ka rere atii a Ta-whaki ki tc hopu i



KO TA-WHAKI, KO HAPAI. 101

taua AvaliinCj a kihai i man i aTawliaki. Na ka talii a Ta-
wliaki ka tino mohio no te rangi rawa ano te "waliine nei,
ka kitea tana liacrenga a ngaro noa. Ka talii ka wliakaaro
te tangata nei, a marama noa^ a mate noa tc marama e
ngaro ana^ ka talii a Ta-whaki ka karanga atn ki ana tau-
rekareka tokorua " Tatou ka liacrc ki tc wliakataki i taku
kotiro/' a ka haere ratou ka tae ki te Imaraki ka ki atn a
Ta-whaki ki ana mokai " E tae atn tatan (taton) ki te Pa o
Tonga-mcha^ kaua e titiro atn kei mate korna/^ ka haere
ratou a ka tae ki te Pa o Tonga-melia, titiro atn ana te tahi
o ana ponanga^ a tikaroliia ana te kanohi o tera e Tonga-
mcha : liaere ake kotalii te pononga a Ta-whaki^ ka hacrc
rana a ka tae ki te kainga o te knia nci o Mata-kcre-po,
rokolianga atn e tatan ana te knia ra i ana taro, a e noho
matapo ana te knia nei_, a ko nga taro c tihi (pnkai, lianpn)
ana i tana aro aro, ka tatan te knia ra i ana taro, ka tahi,
ka rna, ka torn, ka wha, ka rima, ka ono, ka "wliitn, ka
warn, ka iwa, na ka tangohia c Ta-Avhaki te tckan, a ka
tatan ano te knia ra i ana toro, a ka tae ki te warn, ka riro
mat ano ia Ta-whaki te iwa, ka tatan ano te knia ra a e
warn ano ana taro, e rna kua riro ia Ta-whaki, na ka hongi
te rna-hine ra, a ka whakatetere i tana poho (kopn) kia
horomia a Ta-whaki eia, na ko te honginga atn, na ka
hongi ki te tonga, ki te marangai, ki ngahau katoa; hongi
rawa atn ki te hau auru kua piro mai, a ka tahi te ruruhi
ra ka karanga atn, " No te hau koe e pa mai nci ki taku
kiri," na ko te ngnngnrntanga atn e Ta-whaki, a ka karanga
atn te knia ra, '^ E ko taku mokopuna, ko Ta-whaki," a ka
hoki haere te pn2)uhitanga o tana polio. Mchcmea c hara
i te hau-anru, kua horomia a Ta-whaki eia, a e pan a Ta-
whaki, a ka patai te wahine ra ki a Ta-Avhaki : " E haere
ana koe ki hea," ka ki atn a Ta-whaki "E hacrc ara ahau
ki te whakatau (rapu) i takn kotiro," ka ni te knia ra.
"Kei hca" ka mca atn a Ta-Avhaki " Kei te rangi," ka ni
tc knia ra " Ife aha te take i haere ai ki tc rangi." Ka ki
atn a TaAvhaki, " No reira ra tc Avhaca, he tamahiuc na
Whati-tiri-matakataka," ka mea atu tc Avahinc-ra, " A tcnci
to ara, AA^aiho mo tc ata ka piki ai koe," a ka karanga a Ta-



102 WHAK^VrAPA TUPUNA MAOKI.

■whaki ki tana ropa^ " Talnnia lie kai/' ka taliuna ka maoa,
a ka tangoliia iiiai e Ta-wliaki to kai o tc Laiigi ra, ka
tuliaina ki tc liuharc o tana walia (mangai) a ka pania ki te
kanolii o tc kuia ra, a ka titiro aia, kua ora ana kanohi kiia
kore lie kercpo (poke) . Moc tonu ilio a Ta-Avbaki i rcira a
i tc. ata ka karauga atu ano aia ki tana pori (ropa, pononga)
" Tahuna lie kai kia ora ai te haere," ka mutu tc kai, ka tae
a Ta-^liaki ki taua pononga, ka lioatu lici utu mo te ma-
liinc ra, a ka karauga mai taua wakine " Tcnei te ara kia
mau o ringa, e piki koe, a c tae koe ki waenga, kei titiro
iko ki raro nei, kei puawke (rori, takanini) koe kei taka
koe, akua nei ka taka ilio koe ka pai koe ki au,'^ ko te
piki-tanga o Ta-whaki, ka karakiatia e te ruahine ra, koia
nei tana karakia : —

Piki ake Ta-whaki i to rangi tuatalii, tuarua,

I reira e Toro rire.

Hume te maro.

Te ara o Ta-whaki nei a Hcma.

I piki a Ta-whaki,

I te rangi tuatahi, tuarua ;

Ko tc ara o Ta- whaki,

Ko te ara o Hema.

Xa ka eke a Ta-Y.baki ki ruuga, ka Tvkaka kino kino i
aia a ka liaere atu aid, a ka kitca mai e ana taokete, e nga
tangata e tarai "waka ana, a ka pa te karanga o ratou
^' Ta tatou koroheke ra," ka tae atu a Ta-'wkaki kia ratou ka
nolio, a ka nolio ki te talia o te kunga e tarai "uaka ra, a
ka alii alii ka karauga atu aua tangata ki a Ta-wkaki, " E
koro haria (inaua) nga toki nei," a lioatu ana nga toki a te
liuuga ra ki a Ta-wliaki, ka mea atu ki aia/' Hoatu, maua
nga toki na ki te kainga," ka karanga atu te koroheke ra
ara a Ta-wLaki, " Hoatu koutou i mua, e kore akau e liohoro
te liacre," a ka haere te liunga ra, a i muri ka Avliakapaipai
te koroheke uci a Ta-ATliaki i aia, a ka mau aia ki te toki
ka hahau i te waka ra, taki mai ano i te iho a te noko
(kei) atu ana ; a tahi mai ano i te noko te iliu atu ana ;
a ka oti te tahi talia o te waka ra, me te tahi taka,
a ka whakatika a Ta-'svhaki ka mau ki nga toki ra, ka
haria cia, a haere aua aia ki te kainga, a ka kite atu a



KO TA-WIĪAKI, KO HAPAĪ. 103

Ta-"^^"]iaki ia Hapai c nolio mai aua raiia ko tana kotiro,
a haere tonii atu a Ta-^liaki ki tc nohoanga o Ilapai,
a ka lialiaria (aruarumia) mai c tc katoa o tc iwi mc
te ki atu tc iwi ki a Ta-whaki " Kaiia koc e haere atu
ki te wahi e noho ai a Ilapai, lie Avalii tapu, ka tapu koc
i te nolioauga o Hapai,^' hei alia ma tc korohekc nci^ haere
tonu atu aia ka noho i te nohoanga o Ilapai ; a ka noho
aia i reira a ao noa te ra. A i te ata ka karanga mai ano
aua taokete ki aia, " E koro hapainga ano nga toki nei, maua
ki te wake e taraia ra/^ ka maua aua toki a ka liaerc ano
te hunga ra ki te tarai i tana "waka, a ka tae atu ratou ka
titiro aua taokete a Ta-whaki ki te waka ra, a ka karanga
ratou, " He ahua ke tenei no te waka nei^^ a ka tarai ano aua
tangata ra i te waka ra, nawai ra i tarai, ka noho a ahiahi
noa, a ka karanga ano ratou ki a Ta-whaki " E koro haere
mai ano ki te hapai atu i nga toki nei,^^ ka ae atu te koro-
heke ra, a ka haere nga taokete ; i muri ka whakapaipai
ano a Ta-whaki i aia ; te maunga atu ano ki te toki ka tarai
ano aia i te waka ra, ka oti ka haere ano aia ka tae ki te
kainga, a haere tonu atu aia ki te nohoanga o Ilapai, a ka
noho aia i reira a ao noa te ra. A ka hoki ano ki tc tarai
i ta ratou waka, ka karanga nga tangata " Ka ahi ahi," a ka
taka te whakaaro o nga tangata ra kia nohoia mai i taliaki,
kia kitea ai te tangata e tarai huna nei i ta ratou waka, a
ka haere ratou ka tae ki tahaki, ka whaka pupuni (piri) mai
i roto i te pureirei (take tarutaru), i muri ka tae ano Ta-
whaki ki ona kakahu whakarerca ake, ka tino whakapaipai
i aia, a ka tahi ka kitea mai e nga taokete, " E ko tc koro-
hekc nei ano ia e tarai nei i ta tatou waka" a ka karanga
atu etahi o ratou ki etahi ano o ratou " E mea ma, haere
mai ki te matakitaki, he ahua ke hoki tenei no te korohekc
nei," a ka mea ratou " He atua," a ka liacrc ratou ki tc
kainga, ka ni ratou ki a Hapai, " He pehea te ahua o tc
tane " a ka korerotia e Hapai tc ahua o tana tanc, a ka
karanga atu aua tangata kia Hapai " Ae ko tc ahua tonu
tena, ko tau e korero mai na." Ka ki atu a Hapai kia
ratou, "Ae ko ta koutou taokete tcna." A ka haere atu
ano a Ta-whaki ki tc kainga, otira kua wliakakinokino ano



LOl WHAKAPArA TUPUNA MAOllI.

Ilia i aia ; a ka patai atu a Ilapai ki aia, ^' Kowai koc ? " a
haere tonu atu a Ta-wliaki ; ka mea atu ano a Ilapai ki
aia, " Ko Ta-whaki koc ? " ka u, u, atu te ngunguru a te
korolickc ra ki aia, e ngunguru liacre atu ana aia, a ka tae
ki te talia o Hapai noho ai, ka kapohia cia c Ta-wliaki te
kotiro a Ilapai kua riro i aia ia Ta-whaki, a ka wclii te iwi
katoa ka wliati ki te talii kainga ke atu ia Ta-whaki ; he
mea hoki kua tino tapu te kainga o Hapai ia Ta-wliaki, a
ka tangi te ngongoro o te iwi ra ki tc pai o Ta-whaki, ki
te ahua ke hoki ona i etahi ra i etahi ra. A ka moe a Ta-
whaki i tana wahine. A ka mea atu a Ta-whaki kia Hapai,
" I haere mai an kia tohia ta taua kotiro," a ka wliakaac atu
a Hapai. A ka ao te ra ; i te ata ka w^ahia te tungaroa o
te wharc hei huarahi putanga mo te tamaiti ki waho, a ka
whakaputaiua ki waho, ko te taki tenei i karakiatia i puta
ai ki waho : —

Ka haere Hinc.
Ka haere i te ara nui,
I te ara roa no Tini-rau.
Hoki atu, hoki mai.
Ko Hine ie, iere.
Tutuki ki Motu-tapu
Earapa he uira

A ka kowhera te uira i roto i nga keke o Ta-whaki a ka
tahi ka kawea te kotiro ra ki te wai, ka tohia, a ka tae ki
te wai ; ko te tohi tenei : —

Waerca iho i nga marac nunui,

I nga marae roroa,

I nga marae o Hine.

Tohia a Puanga ki tana wai

JMotu-iku^Yai, ko Puanga

Ki te ao.

He neko, he tu a neke ;

Ho pipine.

Tohia atu kia ngaru ;

Huri atu e.

Tohia atu kia ngaru,

Horo atu e.

Tohia atu ki a Tu.

Te aro ngaru muri.

Hei taka hei ki.

Te wai o Puanga



KO WAI-TIKI. 105

Mato iku rae.

Ko Puanga

Ki te ao,

He neke, he tu a neke

Ka pipinc.

"Wai-tiri. (Nga-i-taiiu.)
I nolio a Wai-tiri i ruiiga i te rawgi ; ka tac mai te
rongo o Kai-tangata lie kai tangata, kahore he rongo noa.
I nolio a Kai-tangata i raro i te ao nei ; na ka liaere mai a
Wai-tiri ka tae mai ki te kainga ia Kai-tangata, ka iioho i
kona, ka nolio taua waliine ia Kai-tangata. Ka haere a
Kai-tangata ki te moana, ka u mai ki uta kaliorc hoki he
ika, kia mau i ana maka" (niatau) ta te mea lie kutnre
(pulmki) ana maka, kaliorc lie kaniwlia liei Avhitiki i
te kauae o te ika. Ka ki atu a Wai-tiri i taua maka
kia liomai kia kitea eia. Ka ki atu a Wai-tiri, " Ko
tan maka tenei/' ka ki mai a Kai-tangata "Ae/' ka
titiro a Wai-tiri kaliore be kaniwlia, na ka ki atu tera
a Wai-tiri, na titiro mai ka whereina atu tona tara
ka titiro atu a Kai-tangata ka mea atu aia ki te
waliine. " E wLakariliariba atu." Ka haere a Kai-
tangata ka puta atu i te wliare. Ka kitea e Wai-tiri nga
maka, ka ki atu aia kia Kai-tangata, " Na nga maka" ka
mauria mai e Kai-tangata ki aia ka korero atu a Wai-tiri
*^E liacre koe ki te moana, ekai mai ki a koe lie Ilapnku."
Na ka haere a Kai-tangata ki te moana, ka noho taua waliine
a Wai-tiri ka taa i te korohe. Ka nolio ka kai te ika kia
Kai-tangata tae rawa mai te pakuru, tae rawa mai ki a
Wai-tiri, ka ea he Ilapuku na Kai-tangata i liuti ki runga.
Ka hoe mai te waka, ka u mai ki uta; ka M'hakaponohia
ko te Hapuku te karakia, na Wai-tiri i whakapouo. Ka
aoina ake ka haere ki te moana ka kitea atu te Avaka c
Wai-tiri, te waka a Tu-peke-ti, a Tu-pckc-ta, e nianu ana mai
ka titiro atu taua wahine a Wai-tiri. Ka haere ka tae ki te
wai, ka makere ki ro (roto) o te wai, ka ruku, ka karanga a
Tu-peke-ti. " He tangata ranei he manu ranci," ka ruku,
kotahi rawa te kitenga i raro o te waka, ka tu a Tu-pckc-
ti ki runga ka werohia, ka oakc (hoakc) te koripi ka haea



iOG VVIIAKAl'APA TUPUNA MAOllI.

to pukii ka matc^ lea taka ilio ki roto ki tc korolic. Ka oraa
te tahi ki tc ta, ka raca kia werohia a Wai-tiri, ka oake a


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 22 24 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 22 of 27)