Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 23 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 23 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


Wai-tiri i tc koripi ka taka ki raro, ki roto ki tc korohe.
Ka kau a Wai-tiri ki uta^ ka wailio atu nga tangata i rcira
i roto i te korohe, ka ki atu, a Wai-tiri ki te hunga wahine
" Kuraca rnai ki uta," ka kumea mai ki uta : ara mai he
wacwae tangata. He tupiina hoki ana tujiapaku na Kai-
tangata. Ka takoto ka kiia atu e Wai-tiri kia Kai-tangata
(i te Ava i hoki mai ai a Kai-tangata i tc moana), kia wha-
kaponoliia, ka ki atu a Kai-tangata, " Kahorc kia matau i
au," ka ki atu a W^ai-tiri, " Whakaponohia te tangata a ta
tana tamaiti," i te mea kei tehajDU a Wai-tiri. Ka ki atu
a Kai-tangata '^ Kaore i te matau i au," a ka ki atu a
W^ai-tiri. " Aua ra mau e whakapono te tangata a ta taua
tamaiti, nau rongo (pu) hoki.^^ Na ka mea a Wai-tiri ka -wha-
kapono a Wai-tiri, ka taputere te karakia ka oti tc karakia,
ka kotikotia nga tangata ka kainga e taua wahine ; ko nga
iwi ka Avhakairia ki runga o te whare, ka maroke, ka
kaiaugia (tahaetia) e Kai-tangata, ka taia hunangia e Kai-
tangata hei maka (matau) aua wheua. Ka oti te kaniwha,
ka taka ake ka kawea ki te moana, ka kai te hapuku, ka
hutia ka eke ki runga ; a na te waka ano ka tomo i te ha-
puku, ka hoe mai ki uta, ka tae mai ka unahia nga hapuku,
ka taona ki te umu ka maoka (maoa), ka kai a Yfai-tiri, ka
pakia nga kanohi o Wai-tiri ka parewha (pohe), ka noho
a Wai-tiri ka ahi ahi te ra, ka moea iho e Wai-tiri, ka kiia
mai e te wahine o raro o te Eeinga, " Aua ra te mea ka
mate na koe, ko nga iwi o tou patunga kua oti te kawe e
tou tane ki te moana, no reira nga hapuku i kai na koe, ka
mate na koe." 'Ka noho a Wai-tiri, a ka nui noa atu nga
nohoanga a Wai-tiri ka puta ki waho ko Hema.

A noho ana a Hema, ka noho hoki a Kai-tangata ka
whiti te Ra, ka haere mai nga tangata kia kite ia Kai-
tangata, ka noho ratou i ro (roto) o te whare, ka awatea ka
puta atu ratou ki waho noho ai, a ka ui atu nga tangata kia
Kai-tangata " E aha ana te wahine e noho i a koe," ka ki
atu a Kai-tangata " Kei te wahine e noho i au nei." Ka
mea atu aua tangata ae," ka ki atu a Kai-tangata. " Ko



TA-WHAKI RAUA KO WHAI-TIRI. 107

te kiri o tenei wahine, me te hau tonu, ko te kiri o tenei
wahine, me te huka tonu/' a ka rongo atu taua wahine i
aua kupu a tana tane ; a ka liaere mai ki ro (roto) o te
whare noho ai te tane, ka ki atu te wahine, " lie aha a
koutou korero," ka ki mai te tane " He aha koia hoki, he
korero noa ano ia/' ka ki atu te wahine. " He aha a
koutou korero/' kaki atu a Kai-taugata " Ko Whai-tane e ui
ana mai ki a koe, koia matou e korero mai nei." E huna
ana a Kai-tangata, Na kua rangona atu aua kupu a ratou
e Wai-tiri, a ka mate aia i te whakama, a ka korero a \isa-
tiri ki a Hema " Kauanga koe e whanake (haere ake) kia
konokono ariki, kia tupu ia au hua : mana e piki ake nga
rangi ia Tama-i-waho " na ka kake a Wai-tiri, ka kapo a
Kai-tangata ki te weruweru o Wai-tiri. Ka kake ake a
Wai-tiri ki runga, ka tae ki te Pu-o-te-toe ki reira noho ai.
Ka noho a Hema ia Te-Kare-nuku, he teina no Puku,
ka puta ki waho ko Pupu-mai-nono, he kotiro ; ka puta ko
Karihi, ka puta ko Ta-wliaki. Ka noho a Hema a ka po
maha atu, ka haere a Hema ka tae ki te kainga ia Paikea
ma, a Kewa ma, a Ihupuku ma, ka tae atu a Hema ki
reira ka patua a Hema ka mate, a ka noho a Ta-whaki
raua ko Karihi, ka porangi ki to raua hakoro, ka liaere
raua ka kau i te moana e takoto nei, horo atu i te wai a
hoki tou (tonu) mai raua ki uta kahore raua kia tae. Ka
ui atu a Pupu-mai-nono kia raua " I whea korua," ka ki
atu a Ta-whaki raua ko Karihi " I te kau maua kahore hoki
maua kia whiti a hoki tou (tonu) mai nei," ka ki atu te
tuahine "Mei ui mai korua ki au, maku e lioatu te tikanga
kia korua," a ka hoatu e Pupu-mai-nono kia raua. Na
whakarongo mai korua : —

Huru huru takiritia i Earo-hara, i te ki pohutu.
Orahina (horahina) atu te moana patoto e takoto nei.
Orahina atu te moana waiwai e takoto nei.

Hiki katahi, hiki ka rua, hiki ka toru, hiki ka wha, hiki karima,
Hiki ka ono, hiki ka whitu, hiki ka waru, hiki ka iwa, hiki ka oga-
huru.

Ka haere raua ka tae ki te kainga ia Wai-tiri e patihau
kotete) ana; ka tae mai he tangata ka mate i aia hei kai
19



108 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

mana. Ka patihau tauawahino aWai-tiri, ka rokohina atu

e Ta-whaki raua ko Karihi e patihau ana, ka kawe a Wai-

tiri ka tatau i ana kai, katahi aku kai, ka rua aku kai, ka

torn aku kai, ka wlia aku kai, ka rima aku kai, ka ono aku

kai, ka wliitu aku kai, ka waru aku kai, ka iwa aku kai,

ka nsjaluiru : na ka riro tc ngaliuru ia Ta-wliaki ma, ko

Karihi tc kapo, Ka mahara tc wahine ra, kci whca ra te

ngaliuru o aku kai kua riro, " Ko wai ra c mca i aku kai

nci." Kua riro tc iwa, " Ko wai ra c mca i aku kai nei."

Kua riro te waru, " He tangata ano tc mca i aku kai nci,"

kua riro te whitu, " Ko wai ra e mea nei he tangata ano."

Ka penei hoki riro katoa. Na ka pakia e Karihi nga

kanohi o Wai-tiri, a ka titiro ona kauohi, ka ki atu a

Wai-tiri, —

Purangia aeho taku niata e Karihi.

Ka pakia e Ta-whaki, ka ki atu a Wai-tiri, —

Purangia aeho toku mata e Ta-whaki.

Ka titiro ana kanohi, a ka ki a Wai-tiri " E ko aku
mokopuna, koia nei ano e mea nei i aku kai ko aku
mokopuua," ka noho raua i kona i te kainga o ta raua
taua (tupuua wahine) ka noho raua i kona, ka patihau
(kotamutamu) taua taua, ka mahara raua akuanei raua
mate ai i taua taua, kci te patihau tonu hoki taua taua.
Ka ahi ahi te ra, kahore hoki raua kia moe, kci te patihau
tonu taua taua ano kia mate raua. Ka ao te ra ka haere
raua ki tatahi, ka rokohina atu te pupu e piri ana ki te
pohatu (kohatu) ka kohia tc taka (nganga) o te pupu ka
whakapirihia ki o raua kanohi, ka titiro atu te tahi ka ki
atu te tahi, " Titiro mai ki aku kanohi," ka mea atu te
tahi " Ae kei te moe a roto ko waho kci te titiro." Ka ki
atu tetahi " Titiro mai hoki ki oku," ka mea atu te tahi
" Ae kei te moe roto ko walio kei te titiro," a ka haere
raua ki te whare o Wai-tiri, ka noho raua i reira, ka
titiro raua ki te whare o Wai-tiri, e pu (haupu) ana te
iwi (wheua) o te tangata ; ka ki atu raua kia Wai-tiri
^' Na wai i horaai nga kai mahau (mau) ." Ka ki mai a
Wai-tiri, " Na aku mokopuna ano," ka ki atu raua



TA-\VHAKI KAUA KO KAEIHI. 109

"Kei whea te ara, i homai ai he kai mahau (mau)/' ka ki
mai a Wai-tiri " Koia ano teiia/^ ka ki atu raua " Kei whea
te huanui (huaralii) " ka ki niai a Wai-tiri " Koia tena tc
huanui e takoto nei." Ka hacre raua ka poraiigi (rapii)
ki taua huanui, ka hacre ka porangi he huanui mianga,
he huanui haere ki te wai, he huanui haere ki te tikotiko.
he huanui haere ki te wahie, lie liuanui hacre ki tc taumata
karakia. Ka hoki mai raua ki te kainga ka noho ka ui
atu ano raua kia Wai-tiri, ka ki mai taiua taua, " Koia
ano ten a ko te huanui," ka haere raua ka porangi, kahorc
ano kia kitea ka hoki mai ano raua ki te kainga; ka ahiahi
ano te ra moe noa ; ka moe raua, ka mea taua taua kia
patua raua ; kei te hua (whakaaro) kei tc moe, kahore kei
te moe raua, ko a raua kanohi o roto kei te moe, ko o
waho kei te titiro ano, a kei te hua taua taua kei te ara
raua, kahore kei te moe. Ka ao ake i te ata ka ui atu
raua " Kei whea te huanui " ka ki mai taua taua "' Tahuri
mai ki an, na te huanui ma korua kei au " ka ui atu
raua " Kei a koe tonu," ka ki atu aia '' Ac," ka ki atu
ano raua " Koia tonu tcna i a koc tonu na," ka ki mai
taua taua ano, '' Ae." Na ka korcro taua taua kia raua,
" Nau mai, haere korua, e tutaki ia korua c hacre mai nci,
ka whakarongo korua c korcro haere mai ana ko a tatou
wahine ena ko a Taka-roa, ko Pakihi-ka-nui, ko Pakihi-
hewahewa, ko Korcro-urc ko Korcro-tara," ka mutu taua
tatai wahine a Taka-roa, ka ki atu taua taua " Na ko cna
he kai homai kai maku ; na c haere mai i muri, na c
wahangu mai na, na ko au tuahine cna, ko Pupu-mai-
nono, ko Hapainui-a-maunga, ko Ilinc-nui-o-te-kawa."
Na ka ki atu ano a Ta-^haki raua ko Karilii, " Kei
whca ano te huanui," ka ki atu taua taua ano, " Kei au
ano te huanui," na ka whai atu a Ta-whaki raua ko Karihi
ki te kaki o Wai-tiri e mau ana i reira tc taura, ka ta-
kiritia, e mau ana ki tc rangi he taura, na ka ki atu a
Wai-tiri, "Nakia pepcke korua;" na ka ki atu a Ta-Avhaki
kia Karihi " Ko koc to tuatahi," ka moa (moari) atu a
Karihi ka moa atu ki niua, a kei tc korcro ano a Wai-tiri
kia Ta-whaki, "Na kia pepcke korua kotalii mana korua



11Ô WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

c patu, ko nga hau o tc Uru-rangi, ko nga hau popoki o
runga mana korua e patu/' a piki ware noa a Karihi,
kahorc ana karakia ; i a Ta-whaki nga karakia ; a ka
karakia Ta-wliaki : —

Moko piki, moko piki, moko ko kakc,
Kai tahi i runga, he rangi, ko piki,
Kai taka rawa i runga, he rangi i runga.
Ko piki, he rangi, ko kake, he rangi.
Kaho iti, ka piki Ta-whaki ki to rangi tua tahi :
Ka piki Ta-whaki ki te rangi tua rua
Ki te rangi tua toru, ki te rangi tua wha,
Ki te rangi tua rima, ki tc rangi tua ono
Tua vvhitu, tua waru, tua iwa, tua ngahuru,
Ka puta kei runga i te rangi harore, harore.
Ka puta kei runga koi to huwika (huinga),
Kei to puta ahi, kei a Eehua.

Ka piki raua ko moa (iri) raua, ka patua iho a Karihi
e nga liau o te Uru rangi ; a kei te piki ano a Ta-wliaki a
whawhai (hopu) rawa a Ta-whaki ia Karihi, kua makere
(taka) ki raro ki te kainga o Wai-tiri, ka piki ano a Ta-
whaki ; tan (titiro) rawa iho ki te teina kia Karihi kua
mate i a Wai-tiri. A ka piki ano a Ta-whaki, ka patua
iho e te hau o te Uru-rangi, piri rawa ki te moana, ka piki
ake ano a Ta-whaki ka eke ki runga, pono rawa atu a Ta-
whaki, e heke mai ana a Tuna, ka tutaki raua ka ui atu a
Ta-whaki ki a Tuna, " Tena koe te haere mai : he aha koe
i haere mai," ka ki mai a Tuna, " He tahua no runga he
maroke no runga he pakeke, kahore he wai," a ka heke
mai a Tuna. Ko te kawa ko Marae-nui e mau ana i te
rae o Tuna, e koparetia ana. Ka matamata (hongi) rongo
raua, ka tukua mai a Tuna.

Na Te-uira a Tuna, na Te-kanapa, na Te-kohara, na Rau-
toro a Tuna. No reira e takoto noa a Tuna i te hore hore
tua kau, kahore hoki he wai, ka whakamanawa a Tuna ki
raro, ka takoto ki raro ki Te Muri-wai-o-ata ki te wai i
takoto ai a Tuna. Ka tukua mai a Tuna, ka haere a Ta-
whaki, ka whakarongo a Ta-whaki e korero haere ana mai
te whanau a Taka-roa. Na ka tukua atu ka haere a Ta-
whaki, ka tukua era, ka tutaki a Ta-whaki ia Hapai-nui-a-



TA-WHAKI RAUA KO TAMA-I-WAHO. Ill

maunga^ ka whaia atu e Ta-whaki ka moea puta tou (tonu)
mai ki waho ko Ware-tua-tc-ao, ka tukua ki tahaki tcra
wahine. Whaia atu e Ta-wliaki ko Iliue-iiui-a-te-kawa,
ka uolio ia Ta-whaki ka liaere ki tc kainga; a e wbanatu
(e hacre atu) ana a Ta-wliaki ka tangi mai nga iwi o te
hakoro (matua tane) ka oho mai kia Ta-whaki, ka karakia
a Ta-whaki i taua karakia ; he roa tana karakia ; ka mutu,
ka noho a Ta-whaki i te kainga o Paikca ma, ka mate te
wahine a Hine-nui-a-te-kawa kia Ta-whaki ki te tangata
atahua, ka whakarerea tana tane a Paikea ; ka ahi ahi tc ra
ka whakatetea te tangata nana te wahine, ka whakatcte a
Ta-whaki ki aia ki te taha o te ahi, ka tare (tone) te
wahine kia Ta-whaki ka aia atu a Paikea ka wera i te
ahi, ka mea a Paikea ka wera au i te ahi ; a ka ao
ake i te ata ka noho i te wahine, a ka hapu te waliine ia
Ta-whaki. Na ka ki atu a Ta-whaki ki nga tangata kia
haere ratou ki te wahie, koia tc kai whakatari (tone), ka
haere a Ta-whaki i tc kai wahie, ka tae ki tc wahic ka
whakawaha (kawe) te kai wahic, ka liaere mai tc kai
wahie ka amohia mai e Ta-whaki tana, kotahi te wahie a
Ta-whaki, ka tae mai tc wahie, ka tukua ka whakamutu te
tuku o nga wahie ka tukua e Ta-whalci tona wahie ka
whakana nga kanohi a Paikea ma ka puta ki waho ka
korero atou, ka mahara a Ta-whaki tenci te take c oho ai
aku tuakana. Ka noho ano a Ta-whaki ka po tc ra ka
moc raua ko te wahine ka ki atu a Ta-whaki, c puta tou
tamaiti he wahine, c puta he tane mc wailio tou tamaiti ko
taku wahic, ko Wahie-roa. Ka noho a Ta-whaki ka ao te
ra, ka hacrc ka whai (rapu) i te rangi ia Tama-i-waho i
runga, a ka whanatu (tawhiti) a Ta-whaki, c hacrc ana a
Tama-i-waho c ripekatia honoa te rangi c Tama-i-waho,
wahia ake hoki e Tc-whaki tc rangi, ripekatia honoa hoki
ka whanaake tonu a Ta-whaki c ripekatia honoa hoki tc
rangi. Ka karanga iho a Tama-i-waho, " He aha tan c
whai (aru) mai i au," ka karanga atu a Ta-wliaki " Tukua
mai ki au tctahi," ka karanga iho a Tama-i-waho " Kahore,
kahorc," ka karanga ake ano a Ta-wliaki, " Tukiui mai ki
au tetahi hci utu mo taku matua," ka karanga iho a



112 WHAKAPAPA TUPUNA MAOKI.

Tama-1-wuho, " I whai mai koe ki au te tangata kino,"
ka karanga akc a Ta-wliaki, "lie tangata atahua au, he
tangata kino koc," a ka koliara (oha) ki aia a Tama-i-waho
ka pono a Ta-whaki ka karangatia e Ta-whaki " He tangata
kino koc," ka horahia e Ta-wliaki ka pono te ringa o
Tama-i-Avaho. Karanga ilio a Taraa-i-walio " He tangata
ataliua koc," ka karanga ake a Ta-wliaki "Tukua mai te
tahi ki au," ka tukua ilio e Tama-i-waho, ka karanga iho
a Tama-i-waho, " Ka mutu, ka mutu, kotahi hoki te takoto
atu nci," ka karanga hoki a Ta-whaki " Tukua mai," a ka
tukua mai e Tama-i-waho, ko Te-whatu, ko Te-ateatca-
nuku, ko Te-ateatea-rangi^ ko Hurihanga-te-po, ko Te-
raata, ko Te-korue-hi-nuku, ko Te-mata-a-Ta-whaki, nana i
ouhou (aruaru), te aitanga aPuku ki te moana. Ka puta i
a Ihu-puku, ka j)uta a Papai-kore.

Whai-tiri raua ko Ta-whaki. (Nga-ti-hau.)

Ka heke iho ki raro a Whai-tiri kia Kai-tangata, na ka
noho a Whai-tiri ia Kai-tangata; ka puta a raua tamariki
ko Punga, ko Karihi, ko Hema, ko Pua-rac-mata ; na
kahorc i tua atu i te whanautanga mai. Na ka whakawe
tiweti ki nga tutae. Ka hoe a Kai-tangata ki te moana, ka
harea (herea) nga papatawiri ngukutawirirangi. Ka noho
a Hema ki tana taane ka puta ki waho ko Ta-whaki, ka
noho i tana wahinc ia Tonga-rau-tawhiri. Na ka hae nga
matua a Punga-rau raua ko Karihi ka patua ki te moana
w^aiwai ka mate i te moana; ka noho i U-te-ki ka puta ki
waho ko te Ha-puku ; hopukia ake nga karu ki roto, ka
puta ki waho ko Tamure, ko nga toki ki roto. Hokia
mai ai ki uta, ko tc Pingao, ko nga rakau katoa ano, ka
jjuta te Tamure.

Mai-w^vho (Tama-i-w^\ho). (Nga-rauru.)
Ko Tc ^Mai-waho te tangata nui, me te tino mana whaka-
liarahara, hci aia karakia atu ai nga karakia wai-tiri, me
nga karakia tu-hawaiki. Na Mai-waho i ako a Ta-whaki
ki naa karakia tini.



KAI-TANGATA RAUA KO WHAI-TIRI. 113

Whati-tiri RAUA KO Ta-whaki. (Nga-i-tahu.)
Ka tae mai te rongo ki raro nei ka haere a Awa-nui-a-
rangi ki runga; rokohanga atu e ngaro ana a Whati-tiri
ki te patu tangata mana hei tahunga (pure karakia) i
tana whare ia Rapa-rapa-te-uira. Ka ui atu a Awa ki
te kai tiaki o te whare " Kci hea a Whati-tiri " ka ki
mai " Kei te patu tangata hei tahunga i tana whare/'
" A hea ka hoki mai " ka ki mai ano te kai tiaki ra,
" Kei te ahi ahi ; otira e kore e ngaro tona hokinga
mai : ka papa mai ona raho." Ka roa e noho ana raua
ko te kai tiaki ra, ka tahi ano ka papa nga mahi a Makere-
whatu turi ana te tariuga, Ka ki atu a Awa ki te kai
tiaki " Hei hea au noho ai koi (kei) mate au i te patu
a Whati-tiri " ka ki mai aia ^'Hci te koki o te mataaho
koe noho ai/' ka peke aia ki reira noho ai. Ka tae mai a
Whati-tiri, ka patu i tetahi o ona tangata; ko tetahi ka
waiho kia ora ana : ko te Ahiahi-o-tahu. I liewa ki te
kupu a Awa-nui-a-rangi i karanga atu ai '' Waiho tena hei
rautunga korero mau kia Kai-tangata." Ka mahara he
tangata tonu te kai a tena tangata ; ko te take tenei i
heke iho ai a Whai-tiri ki raro nei, kia kite ia Kai-tangata.
Moe tonu ia Kai-tangata a Whati-tiri. Moe tonu iho
ia Awa-nui-a-rangi, a Te-ahi-ahi-o-tahu. Kai-tangata ia
Whati-tiri : Awa-nui-a-rangi ia Te-ahi-ahi-o-tahu.

Heoi ka pouri tonu a Whati-tiri mo te kore kaore he
tangata hei kai ma ana (mana), whanau noa te tamaiti a
Whati-tiri katahi ka hunaia nga kai c Whai-tiri kia kore ai
e kitca te kai, Roa rawa ka tahi ka ki atu ki te hoa
wahinc puna-rua, '' Hei konei noho ai me ta taua taanc mc
ta taua tamaiti, ka lioki au ; liua noa au i heke iho ai, he
pono te rongo o Kai-tangata c hoake nci ' He tangata tonu
tana kai ' kaore ia, he ingoa noa iho ia nona," ka ki atu
hoki te hoa wahine : '' E kaore ; he ingoa noailio tena nona,
kaore aia c jiatu tangata ana hoi kai," ka ki atu ano a
Whati-tiri ki taua hoa waliine ra, " E kui kei au tc take e
ngaro nei tc kai, c kore nci e mate mai he kai i ta taua
taanc ; ko tcnci me ako koe i nga karakia c hoki mai ai to
kai ki te ao nci, e mate ai ano i te tangata tc patu. Ko



114 WHAKAPAPA TUPDNA ^LAOIlI.

taku ingoa ko Whati-tiri-whakapapa-roa-kai." Ka tahi
tetalii ka moliio, " Koia ano i mate ai tc kai/' ka ki atu a
Wliati-tiri, " E tae mai e koe ta taua taane kia kotahi o ana
rimu liei rimu pakapaka, ko te karakia tenei ; ka mutu e koe
ka maka ki rmiga i to tatou -wharc nei takoto ai, ko tetahi
o nga rimu me whakapa ki te alii, ka karakia ai e koe i
tenei o aku karakia, ka mutu ka wliakaha ai ki to waha
(mangai), ka maka atu ai ki te matau i a koe, ka mutu enei
karakia te korero atu ka lioki mai ano te kai ki tenei ao."
Heoi matau katoa i taua wahine aua karakia a Whati-tiri ra
me nga korero lioki. Na ka lieke te poke kohu o te rangi
ki tc tiki iho ia Whai-tiri, ka tae mai, ka karanga iho a
Wliai-tiri '' Hei konei i ta taua tamaiti ; e puta he tamaiti
mana, me tapa te ingoa ko Ta-whaki, Ko to muri atu me
tapa e koe ko Karihi, ma raua c piki ake tc rangi nei e
taea ai." Na ka rewa atu te kohu ra, ka ngaro atu a
Whai-tiri. Ka tae mai te taane i te moana ka kiia atu e
te wahine ra " E koro e, he atua ia te "wahine e noho nei ia
tatou, kua tae mai te purei \vohu ki te tiki mai, ko ona
karakia enei i ako iho ai, hei patu kai ma tatou ko tana
tamaiti." Heoi ka akona i rcira nga karakia a "Whai-
tiri, ka tahi ano ka tukua iho e Whai-tiri te ika paparoa i
te rangi hei kai ma ratou ko tana tamaiti. Ka whata tera.

Muri iho ka haerc a Kai-tangata ki te hi ika i te moana,
ka tahi ano ka mate te ika ia Kai-tangata.

Ka pakeke a Hema te tama a Whai-tiri, ka moe i tana
wahine ia Ara-whita-i-te-rangi, ka puta ko Ta-whaki
raua ko Karihi, ka rahi aua tamariki ka tahi ano ka haere
ki te whakarite i te kupu i kiia iho ra e Whai-tiri. Ka
haere raua ko te teina. Heoi kaore te tcina i tae, he nui
no tana whaka-kake kia Ta-whaki ; ka mate, ka tanumia e
Ta-whaki te teina : ko nga karu i mauria e Ta-whaki.

Ka piki a Ta-whaki ka eke ; rokohanga atu e tatau ana
a Whai-tiri i ana taro. Ka ngahuru nga taro, ka hokia
ano e Whai-tiri, ka tae ki te iwa o nga taro ka kapea e Ta-
whaki te ngahuru ; ka hokia ano e Whai-tiri ka tae ano ki
te iwa, ka kapea ano e Ta-whaki, pena tonu a tae noa ki te
ono, ka mea a Whai-tiri " Akuanei pea ko tangata i kiia



WHAI-TIKI EAUA KO TA-WHAKI. 115

iho nei e au e hangarau nei ki au." Ka mau a Ta-wliaki
ki te karu o tc taina (teina) ka wliiua atu kia Whai-tiri
me te whakatauaki atu : —

Purangi aho to mate e Karihi.

Ka whakahokia mai e "Wliai-tiri, —

Purangi aho to mate o Ta-vvhaki.

Ka titiro nga kanolii o Whai-tiri, ka tahi ka tangi ; ka
mutu te tangi ka takaia (ka tahitaliia) e Ta-whaki nga
paru o te kainga o Wliai-tiri ka ataliua, ka ki atu a Ta-
whaki, " Ko wai era e poliutu mai ra i roto i te wai " ka
ki atu a Wliai-tiri " Ko o tuaiiine^ ko Maikuku-makaka ko
Hapai-a-maui." Ka ui a Ta-wliaki '' Ilae wlie (hci lica)
au " ka ki mai a Whai-tiri '' Ilei raro iho o te mataaho na
koe nolio ai_, ki te tae mai o tuahiiic koe (kci) hopukia
wawetia e koe koi (kci) rapirapihia (rakuhia) koe e o tua-

Ka puta mai nga wahine ra ka karanga e Nehe (kui)
''^Nawai to tatou kainga i taka ; " karanga atu a Whai-
tiri " Haramai (haeremai) puku korua." Ka tau raua ki
te ahi ka inaina raua ka torcmi nga matikuku o ona tua-
hine ki-roto ; ka liopukia c ia ko Hapai-a-raaui, ka tango-
hia e Maikuku-makaka, ka kii " Kaore ki au te taane "
Heoi ka raoe a Maikuku-makaka ia Ta-whaki. Ka kii atu
a Whai-tiri " Kaua to tuahine e kawea ki waho, ka pa ano
kia kino rawa, ka kawe ai ki Avaho " kaore a Ta-whaki i
whakarongOj tae ana ki waho raua malii ai, ka taia (para-
ngia) e te moe ka tikina iho e te kapua rangi, na Tama-i-
waho i tono iho kia tikina iho a Maikuku, kapo rawa ake
a Ta-whaki, ka motu kci te whanga e poroporoaki iho ana,
ka karanga a Ta-whaki kia Whai-tiri " E nchc, e taku
wahine," ka ki atu a Whai-tiri " I kiia atu ra hoki, waiho
i ro wharc (roto i te whare) to tualiiuc nuihi ai, ko tcna
e kore e taea."

Ka eke a Ta-whaki ki tana manu, he ante, he raea hanga
nana, ka whakahoroa e Whai-tiri ka takitaki (whakahua)
a Whai-tiri i tona whakapiki : —



116 WHAKAPAPA TUPUNA MAOKI.

Piki piki Ta-whaki ;
Kako kako Ta-whaki,
Ki te tahuna tapu,
Nohoanga o Aitu.
Kiarcre mai he tini,
Kia rere he Eangi,
Mata ki to uru.
Whatitiri takataka.
Whangaia te Marama.
Papa mai kawa.
Ka awa te angeange.
Pu te inumia,
I runga i nga tahu nui,
I nga tahu roa.
Rimu Tanga-roa.
Ko te manu nui a Tanc.
Ko manu tawhio rangi.
Kopukopu rangi.
E taua te rangi.
E ki te kohukohu,
E taua te rangi,
Ki te hapainga e.

Ileoi ka tae hoki a Ta-whaki ki tc rangi ia Taraa-i-
walio, ka kii atu a Tama-i-wabo, ki te karere " Haere tikina
a Te-Haku-wai hei pupuri i taku raokopuna." Te putanga
mai o Tc-Haku-\vai i tona wharc_, i reira ano^ ka karanga

mai, —

Haku-wai, Haku-wai ; Im.

Ka wliati (te) tahi kira (pariraii) o Ta-whaki, ka ko (rere)
taua manu ka turukitia e Whai-tii-i, ka piki ano taua manu
ka karanga ano a Haku-wai, —

Haku-wai, Haku-wai ; hu.

Ka tino mate a Ta-whaki, ka taka iho ki to raua kainga
ko Whai-tiri, ka purea (karakiatia) e Whai-tiri, ka ora ano
a Ta-whaki. Ka tikina e Whai-tiri a Maikuku-makaka
ka tae mai kia Ta-whaki tona wahinc, ka moea cia ka puta
ko Wahie-roa. Ka hoki mai a Ta-whaki ki tenei ao, mc
tona wahine, ka riro mai hoki a Tama-i-waho ia Ta-whaki.
Ka noho tonu iho a Tama-i-waho, hei atua mo tenei ao, mo
roto i njra whawliai.



TAKE RAUA KO HINE-HAU-ONK. 117



Waiata tatai mo Tane. (Nga-rauru.)

Ka noho a Tane, ka noho ia Hine-ti-tama

Ka titamatia te po, ka titamatia te ao,

Ka uia i reira, kowai te matua nana nei au ?

I uia ki te poupou o te wharc, kahore te ki te waha.

I uia ra ki te paatu o te whare, kahore te ki te waha.

E mate ra i te whakama ; ka nunumi ka tawha

Ki te tara o Pou-tu-te-raki nei.

E haere ana koe a Tane ki whea ?

E whai atu ana i ta taua tuahine.

E hoki koe e Tane ki te ao, hei whakatupu i a taua hua nei ;

Tukua au ki te po, hei kukume atu i a taua hua nei ;

Tangohia mai na e koe ko nga tupini (kakahu) o Wehi-nui-a-

mamau
Ko Hira-uta, ko Hira-tai, ko Pari-nuku, ko Te-Pari-raki.
Tangohia mai na e koe, ko te tatai whetu
Puaka nei, Takurua nei, Poutu nei, Meremcre nei,
Mata-riki nei, Ao-tahi-ma-rehua nei,
Hei ariki mo te tau.
Whakane-ki-pungarehu nei, ko Whaka-motu-motu nei ko Wrro-

te-ninihi nei
Ko Wero-te-kokoto nei, ko Wero-te-ao-mario nei
Ko Te-ahuru nei, ko \Yewera nei e.
Te-Mahana nei o. I tataia atu ki te Kaki
Kia tau ai. Ko Manako-uri nei
Ko i\Ianako-tea nei, ko Wliiti-kaupcka,
Ko te Ika o te Eaki. E Tama.

Na Runga i karanga mai kia Tano, " Tcna e Tane ahua
te one ki waho, c mai^unapuna ana."

Ka haere a Tane ki te aim, ka karakia, ka ahua eia te
upoko me nga ringaringa me nga waewae, a ka ahua
wahine, kahore he oranga o taua one one. Ko Iline-hau-
one te ingoa, a piri noa ki te wlienua ; ka mooa c Tano, ka
puta a tangata mai a Ilinc-ata-uira, a ka -nluingainga c
nga tangata hei wahine ma Tane. A ka noho a Ilinc-ata-
uira ia Tane ka haere a Tane, a ka pahure aia, ka iii te
wahine ka mca ki nga tangata *' Kci hea toku matua,", ka
mea atu nga tangata, " Ara ko ton matua ano tena e noho
na i a koe." Ka mate aia i te wliakama, ka haere ki te
whakamomori i aia kia mate. Ka mate, ka liaerc aia'^ki
raro ki te lleinga ; ka ra te Tupu-ranga-o-tc-po te hnanui.
I tona haerenga i taua ara, ka huaina tona ingoa ko Iline-



118 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

titama ; a ka tiikua aia ki te po, ka tumau ki tc po. A
ka Imaina ano he ingoa mona ko Iline-nui-tc-po. A ka
whai atu a Tane i tana wahine, a ka tac a Tane ki te
tatau o te wharc o te po ; kua kapi mai taua tatau ; a i
tua a Tane e tu ana i tc tahi wahi ano o te Reinga : na
Hinc-nui-te-po i tutaki tc tatau, a ka tangi mai tana
wahinc ki aia ka mca —

Ko Tane ranei koe, ho matua nohoku,
Te apo kei Hawaiki, te kura mahukihuki.
Taku harakiraki nei, i waiho e koe au
I tc Rangi-pohutu, ka whakanunumi
Au ka tangi. Ko te tatau o te vvhare
Ko Pou-tere-raki, e.

Ka mutii te waiata ; ka ki mai a Hine-nui-te-po ki a
TanCj " Haere koe ki te ao hei whakatupu i a taua tama-
riki ; tukua au ki te po hei kukume mai i a taua tama-
riki."

Ka riro te Avahine ki te mate : a ko Tane i noho tonu i
te ao, ara i te wahi mate kore i to te Po-mate ; a na


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 23 25 26 27

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 23 of 27)