Copyright
John White.

The ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) online

. (page 26 of 27)
Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 26 of 27)
Font size
QR-code for this ebook


NGA ARIKI O NEHE.

(Nga-i-tahu.)

TiKi-AU-HA. — Ko te tangata tiiatahi i aliua e Tane ki
Hawa-iki.

lo-wAHiXE. — Ko te waliine tuatalii i alma e Tane ki
Ha"wa-ikij hci lioa waliine mo Tiki-au-ha.

A-io-TE-Ki. — Ko te tama tuatalii a Tiki-aii-lia.

A-io-TE-iiEA. — Ko to muri ilio ia A-io-te-ki.



NGA ARIKI O NEHE. 149

A-io-WHAKA-TANGATA. — Ko tc tama tua tahi a A-io-tc-rea.

E,AKi-ROA. — Ko te tangata tino matau ki iiga mca o te
Raki.

TiPU-xui-A-UTA. — Ko te tangata i mana tana inoi ki tc
mana o Tane, a tukua ana e te llaki tc ua, ki katoa tc
whcnua i tc wai ; pau katoa ona iwi ; no rcira ka Avliaka
orakia (wliakaorangia) a Tipu-nui-a-nta ratou ko ona tama-
riki, ko Para-whcnua-mea, ko Tiu, ko Reta. Otira i whai
mai te mana o te Atua ia Tiu, a haere ana a Tipu-nui-a-uta
ratou ko ana taraariki i runga i tc waka pokiki rakau, a
haere ana i runga i te mata o nga wai ; ano he wlicnua ma-
roke ; a e warn nga marama i arahina oratia ai ratou e te
atua i taua wa.

Taka-ra(ro). — Ko te tino tangata mohio ki te ra^o
hanga. Ko te tama a Para-whenua-mea.

Tu-tawake. — Ko ta te atua i ahua ai, kia whanau mai i
roto i te puku o Hou-mca; no rcira, ka tata tc wa c puta
ai aia ki waho; tukua mai ana eia ona karcre ki walio, a ka
tohea e ana tuakana kia patua ; a kihai i maia ratou ki aua
karerc ; no rcira a Tu-tawake ka timata tc tohi (whakahua)
i tana karakia; lea mutu i aia tana tohi, ka puta mai aia ki
waho. Ko tona heni (hani) anake ki tona ringa ringa
mau ai, a ka kite te iwi o Tai-rea i aia e tu ana i waho
e haere ana me tana maipi, ka muiharo (miliaro) taua iwi
kia Tu-tawake, ka korero ki aua iwi nunui o te ao, kia
whakarongo ki tana kupu ; a kihai i whakarongo. No
reira ka whakamatca katoatia eia te mano o Tai-rea.
Ko te horoka (horonga) tena o te tini o aua mano ki ro
(roto ki te) kaherehere (ngahere), Ko te puta (parekura)
tenei a Tu-tawake i Tai-paripari.

Rua-tai-ao. — Ko te tangata i tino mohio ki nga tahu
mo tc ora ; no te mea nana i whakapuaki te kupu ora kia
Rua-tai-po ki tc nuinga hoki o tona iwi. I karanga atu a
Rua-tai-ao ki aua iwi tutu, " Whakarongo mai, kci au te
hono (mana) mo te ao, me te hono ata noho, kci au te liouo
mo te karakia tika, kci au tc hono ata kai, kci au te liono
mo te tangata kia kaua c tirotiro ke, kci au te hono mo te
kaa o te ahi, kia tika touu te kaa o nga ahi katoa, kci au



150 WHAKAPArA TUl'UNA MAOlil.

te liono kia kaua tc tangata e kai haerc, kei au nj^a hoiio katoa
i riro inai ki te ao." Nana hoki i wliakatakoto to tikanga
mo tc ora, nana lioki i wliakatakoto ki tc aro aro o llna-tai-
po ana tikaka (tikanga) katoa^ a kahore hoki taua tangata
whaka-poliapclia^ malii tntu, maLi he, kia rongo ki tc kupu
a llua-tai-ao, i wliakapuaki atu ai ki aia ; a uaua tonu taua
tangata ki te kino. No reira i unuliia ai e Rua-tai-ao tona
ringa mani ki rnnga kia Rua-tai-po, mc tona iwi katoa; a e
whitu mano i mate.

Maroiii, — Ko te tangata nana i hapai te tikaka (tikanga)
o Rua-tai-ao.

Whena. — Ko te tangata nana i korero raataati ki te iwi o
Ila-rutu ; a kihai hoki a Ha-rutu me tona iwi katoa i wha-
karongo ki te tikaka (tikanga) o Whena i korero atu i kia
ratou ; a kihai hoki a Ha-rutu i rongo mai ki te reo o
Whena, na reira hoki a Whena i karanga atu ai ki taua
iwi uaua, ki te kino, " Meake nga (ka) tata taku w hakaware
(whakararu) ." Ka tahi a Whena ka unu i te hono o te
mate, ki runga ki taua iwi uaua, ka tahi ka tukua e
Whena te whakaai'o ma te Atua taua iwi e patupatu
hacre ; a mate katoa aua iwi whakateka.

Ka-tahua (Nga-tahua). — Ko te tangata i rite tonu tana
korero ki ta ona matua.

Tu-raki(rangi). — Ko te tangata nahana (nana) i pu-
puri te hono tahu tika a Tane.

Wi. — Ko te tino tangata kaha ki te korero i nga tahu me
ka (nga) karakia katoa a Tane. No reira te mana i ara-
liina oratia ai a Tipu-nui-a-uta, ratou ko ona tamariki e te
atua, i runga i te mata o nga wai, i haere ai ratou i runga i
te "waka pokiki rakau. Ka korero atu a Wi, kia Wa raua
ko Miru me to raua iwi katoa, no reira a Wi i karanga atu
ai kia Wa raua ko Miru, " E hoa ma Tfhakarongo mai ki te
korero e ora ai tatou, ki ata noho, kia kaua c kino, kia kaua
c tutu, kia kaua c kai kino, kia kaua e karakia parau ; e
ngari kia pono tc karakia." A ka uaua ano aua iwi me
Wa raua ko ]\Iiru ki a Wi, a ka ki atu ano a Wi kia
Wa raua ko Miru, " E ta ma whakarongo mai korua,
ki taku kupu c whakapuaki atu nei kia koutou ; mc



NGA AKIKI O KEHE. 151

whalcapono tc kai ; me wliakapono lioki tc wainia kia
tika ai te liaere ki te Reika (Reinga) ; me Avliakapono
hoki korua ki takii kupu korero, no te raca, ko te bono
tenci o te ao." A kiliai hoki aua taugata i whakarongo, a
e rua nga tau i uaua noa atii ai a Wi ki te korero ki aua iwi
whakateka, a ka tahi ano a Wi ka karanga atu kia raua " E
hoa ma kia whakarongo mai koutou, meake apopo ka hnri-
hia te whenua e te atua.'^ Ano nga (ka) rite ka (nga) ra
i whakaaro ai a Wi^ ka inoi aia ki te atua, a luirihia ana
nga pa o Wa o raua ko Miru, he tini he mano i ngaro i
taua matenga.

IIuA. — Ko te tangata nana i whakaritc te mahi kino
Tu, raua ko Roko (Rongo) .

A-io-Riiii. — Ko te tino tangata nui nana i hapai te liono
a Rua-tai-ao.

PuTA. — Ko ta te Atua tangata i karaka (karanga) ai
mana e whakapuaki nui atu ki te nuinga o ka (nga) i"wi
katoa o te ao, kia whakapono ki tana korero ; no muri iho
ka hanga cia tona whare purakau hei ako kia rakatira (ra-
ngatira) ai ratou amua atu, ka karaka (karanga) atu aua iwi
tutu ki a Puta, " E ta ; ma o tahu a koe nga (ka) ora ai, ma
te mana ranei o tou whare purakaii ranei a koe e wha-
kaora ?'' Ka ki atu a Puta kia ratou " E hoa ma tenei ano
taku kupu ki te ao katoa, me whakarongo koutou ki nga
mahi a Raki, i waiho kia Tane, koia ahau ka whakapuaki
atu nci kia koutou ; meake apopo nga (ka) puta te whakapac,
a ka (nga) mano o runga o te Raki/' Ka ki atu aua iwi
whakapehapcha ki a Puta " E hoa e parau ana tau korero,"
ka tahi nga (ka) pouri te whakaaro o Puta kia Mata-eho, ki
te tino tangata whakatcka o te ao ; i mea te w'hakaaro o
Mata-eho ko ia hei upoko mo te ao katoa, no reira a Puta
i ki atu ai ki a Mata-eho, " E ta he tangata kino koe, e pehi
ana koe i nga tingaka (tikanga) a Tane ; kua rongo ano
koutou ki taku kupu i karaka (karanga) ai ki ia Pa, ki ia
Pa, ki ia Pa ; a ki te tini noa atu o nga Pa katoa ; meake
apopo puta mai te whakapae a Rangi ki te ao." No muri
iho i taua korerotanga, ka mate tana taraaiti, te taniaiti a
Puta, tana tamaiti tuatahi ; tc ariki o tana wlianau ; no reira



152 WHAKAPAPA TUrUNA MAOKI.

ka kotia c Puta te kounui (koromatua) o te wacwae o tana
tamaiti, a ka taona ki tc umu, a no tc maoatanga o tana umu
ka takohia (tangoliia) tc mana o taua kounui ka tuliaina te
mana ki runga ki ka (nga) whare katoa. Ilcoi ka baere a
Puta i tc ata, ko tc taliaa anake ki tona ringaringa mou (mau)
ai, lie taha Imi monri taua taliaa ; ka tac atu a Puta ki tc taha
o tc wai^ ka whakatuwheratia te tahaa ; licoi ka purua e
Puta tc tahaa, ka kite aia i tc kapua e tu ana niai i te
rangi, ano he ahi e ka ana i te whenua, lieoi nga (ka)
karaka (karanga) a Puta ki te Rangi kia hurihia te whenua.
Ka tahi ano a Puta ka panga i tana maipi ki te whenua,
hcoi ka liuri katoa te Avhenua ki rare, a ka mate katoa te
ao i taua wa, ko Puta anake i whakaorangia me ana iwi
katoa. Na konci i waiho tonu ai hci korei'o, ko tc hurihanga
tenci a Puta la Mata-eho_, me te ao katoa, me te "vvhenua
katoa.

Te-^Iorina. — Ko tc tangata mataii ki te karakia wha-
kapono kai.

Raka-weue-were. — Ko te tino tangata pai i mau tonu
te ahua o tona tupu, a kihai i kite i te kaumatua, a wha-
katamariki tonu te ahua o taua tangata a mate noa aia.

Tu-te-raki-paoa(noa). — Ko tc tangata i rite ki te ahua
o te atua.

Hui-aua. — Ko tc tangata nana i karakia ki te uma o Raki.

Rua-tipua. — Ko tc tangata i kuarc, i whakaaro ki tana
moe, i kuarc aia ki tana moc, a whakaaro ai aia.

Te-whai-po. — Ko te tangata i tuatia (tohia, iriiria) ki te
wai e ona tipuna (tupuna) a kaua (ngaua) ana taua tangata
e tc taiko (tuwhenua), kahore lioki i kitea he kiri tangata,
pan katoa aia i te taiko.

Kaeho. — Ko te tangata i tino matau nui ki nga ti-
ngaka (tikanga) katoa o te Rangi.

Karu-ai-papa. — Ko te tangata nana iwhakapuaki te ka-
rakia mo ka (nga) atua katoa.

Tu-AKE. — Ko te tino tangata nui i matau ki nga mea o
Tanc, me te tini noa atu o ka (nga) mea i mohio ai a Tu-ake.

TuKi-TUKi-PAPA. — Ko te tangata i karakia ki te hope o
te Raki.



NGA ARIKI O NEHE. 15S

Taketake. — Ko te tangata i matau ki tc Langa whare
whakapaipai mona, no reira i timata ai aia tc karakia mo
te wliare.

RoKO-NUi. — Ko te tangata i M'liakananakia i aia, otira
na te taua aia i a, ki rokahereliere (ngahercherc) .

Tu-RAKi. — Ko te tangata i rite ki a Tu raua ko Roko
te kaha, ki te kakari (kekeri, whawhai) he nui te maroro.

Tu-TE-Hou-NUKU. — Ko tc taugata nana i whakanui nga
karakia a Tu raua ko Roko.

Pu-MATE-A-io. — Ko te tangata nana i kukumc mai te
mana o Tane.

Tu-HOTo-ARiKi. — Ko to tino tangata whakamanamana
(whakapehapeba) o te ao ki aia.

Waiuo-nuku. — Ko te tangata matau nui ki te korero i
nga taliu (karakia) .

RuPE-TU. — Ko te tangata i ata wliakaaro ki te hono
(mana) a Rua-tai-ao.

Raki-nuia. — Ko te tangata i tino Avhakamanamana
(whakatupehu) ki aia ano.

Taiiau-ri. — Ko te tangata i kaha rawa te whakapuaki i
nga korero tahu.

Tau-tini. — Ko te tangata pai ki tc wliakaaro ki nga
korero_, ki nga karakia katoa, koia hoki te tino tangata ma-
hara i te wa i tac mai ai te mahara kia wliakamatea te ao.

Tari. — Ko te tangata i whakaaro ki nga mea o te atua,
i waiho iho ai ki aia te mana o nga mea katoa : nana hoki
i whakarite tc mana ki tc rakau (hei matau^ matika) hei
kai ma te ika.

Ra-kuru. — Ko te tangata nana i tamata tc kaia (tahae)
i te pa matau, matika) a Tari, ko te rakau hoki tcra i
whakaritea e Tari ki te mana o te atua, a nga (ka) kite a
Ra-kuru i taua pa e kaika (kainga) ana e te ika, a kaiatia
ana e Ra-kuru taua pa, no reira nga (ka) mamae tc ngakau
o Tari ki taua pa, no te mea ia i mamae pu ai, ko tc mana
o te atua i runga i taua pa, no reira nga (ka) whakame-
nemcnca (huihuia) e Tari ka (nga) tino kauraatua o tc
iwi o Re-ihi kia whakina mai e te iwi o Re-ihi taua pa, a
kihai ratou i ahei te whaki atu i taua pa ki aia, no reira



154 WHAKAPArA TUrUNA MAOKl.

a Tari nj^a (ka) ki atu ki tc atiia^ kia Avliakina mai ; a ka
kite tc iiuinga o tc iwi c koliaia (uira) ana tc pa i roto i
tc repc (wliatu) o te ralio o lla-kuni, hcoi nga (ka) karanga
atu a Tari ki taua whakamincnga, " E hoa ma kua kite katoa
ano tatoii i tc koliara c kohara mai nei, lie tohu no taku pa
kei a Ra-kuru ia/' heoi ano nga (ka) pouri te Avliakaaro o
lla-kuru_, a liaere ana a Ra-kuru ki tc whakamomori^ no
reira a Tari i ki atu ai ki tana tualiine kia Hine-i-taitai,
" Ilacrc ra e mate koutou^ mahau (man) c ui atu ki tona (tou)
tane, me liemea kaore i aia to tupuna, na ki tc mca c wha-
kina mai e to tane to tupuna, ko te huanui mai tena mou."
Heoi ano nga (ka) liaere a Ra-kuru ki te wliakamomori, a
ka whano ka mate^ ka ki atu aia ki tana tane, " E hoa
kaore i a koe te pa a to taokete/' ka ki mai a Ra-kuru ki
aia, " Tenei ano kei au," ka tahi ano taua -n-abinc ka ki
atu ki aia, " Homai ki au,'^ a ka Lomai c Ra-kuru ki aia
taua pa, a komotia ana eia taua pa ki roto ki tona waha
(mangai) a ka haere aia i runga i te moana, e rua nga ra i
liara mai (hacre mai) ai a Hine-i-taitai i runga i te moana
o Wai-rapua, a ka kite a Kumi-kumi-maroro i taua uabine,
a ka mau i aia liei waliine ma liana (mana) ; a ka noho
raua tokorua, ko raua anake ki to raua kaika (kainga)
kaliore o raua ngakahu (kakaliu), kahore he kai, kahore
e (he) Avhare, kahore e (he) wai, otira he mea inoi na
taua waliine raua ko taua tangata ki te atua, kia homai
he weweru (kakahu) he kai, e (he) wai : a tukua ana
mai e te atua, he weruweru (kakahu), he kai, he
wai, a whaihakatia (whaihangatia) ana hoki he whare c
te atua mo raua, no reira nga (ka) mau tonu te mana
o te atua ki runga kia raua. A ka hapu te wahine
a Kumi-kumi-maroro, a nga (ka) puta ki waho a Tau-tini,
ko te tino tangata mohio ki ka (nga) mea o te atua ; koia
hoki te tangata i wania (tonoa) e Titipa ki tona waka. No
muri ilio, ka aroha a Tau-tini ki tona waka i riro ra ia Ti-
tipa te tango, a ka kiia mai e te atua kia Tau-tiui kia haka
(hanga) tetahi waka papa, kia penei te nui me tetahi paka.
He mca tarohe a walio o taua paka ki tc reperepe, a kihai
hoki te Avai i puta ki roto ki taua waka papa rakau, a nga



NGA AKIKI O NEHE, 156

(ka) haere a Tau-tini i roto i tona waka papa rakau^ na te
atua lioki te tingaka (tikanga) kia Tautini, ko te atua hoki
te kai aralii i toua waka paj)a rakau : e riia nga marama i
haere ai taua waka papa rakau i walio i te moana a ka ii
ana ko Rewa-nui, ko te kainga o Titipa^ i pono tonu atu
ia ki taua waka e maauu ana i te moana, e hi ana i te ika,
a nga (ka) kite ka fnga) taugata i tona waka papa rakau
kia penci hoki te nui me te paka, he mea tarohc a waho ki
to reperepe, a nga (ka) kite ka (nga) tangata o te waka hi
ika, i taua mea e maanu haere ana i waho i te moana, a ka
kite ratou i taua papa paka, ka miharo katoa ratou, no te
mea e ahua pai ana taua paka, a hikitia ana e ratou ki
runga ki te waka, a morimori ana ratou ki te pai o taua
paka, nga. (ka) u ki uta ka kite te iwi katoa nga (ka) mana-
waru (koa) ki te pai o taua paka, otira i mama noa ta
ratou maunga atu ki uta, no muri iti iho o ta ratou miha-
rotanga, ka tahi o ratou ringa ringa ka pa atu ki taua papa
paka ano me te whenua te taumaha (taimaha) a kihai hoki
i taea e ratou, a waiho tonu iho i te taha o te moana c
takoto ana. Nga (ka) ao te ra, ka kite te iwi katoa kua tu te
Avhare, kua tu hoki te whata, kua nui hoki ka (nga) weru-
Averu, kua nui nga kai, na rcira i miharo katoa ai ratou.
Ka po rua aia e noho ana i roto i tana whare koia anake,
ka puta mai ki aia nga wahine tokorua ko Ti-mua, raua ko
Ti-roto, ka kite aua wahine i te nui o te taonga, ka hia-
hia aua wahine kia Tau-tini hei tane ma raua tokorua.

E rua nga tau i noho ai aia i reira a ka riro i aia tana
pa nga (ka) tahi tona ngakau ka hari ki taua pa, no te mea
kua kitea eia tana mea i rapua haeretia ai eia i te roa o te
moana, i te tini hoki o nga Avhenua i whakamono haere ai
aia i waho i te moana, a nga (ka) kitea eia ka hari ; otira
he nui ona tau i noho ai aia ki taua whenua, ko ana kai
he mea inoi nana i tc po me nga weruweru katoa, he mea
inoi na Tau-tini ki te mana o Tane. He oti nga (ka) rite
te wa i noho ai aia kia ratou ka hoki aia ki tona kaika
(kainga) tupu, ka hari ai.

Rewarewa. — Ko te tangata i tino nui tana M'hakapono
ki nga karakia katoa onamata.
22



156 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

Takaroa. — Ko te tiuo tangata matau ki nga korcro
katoa mc ka (nga) litcnga katoa o Tanc.

Atakorau (Takirau). — Ko tc tangata i kaha ki tc
whakaako i uga tikanga katoa o Tanc.

Haki-nui. — Ko te tangata i joono tana whakarongo ki
nga kai karakia^ i ka (nga) malii o Tane.

Pekeitua. — Ko te tino tangata nni i whakanuia e tc
atua tona kaha ki tana tangata^ hei whakanui i ona tikanga
katoa.

Te Wai Puke. (Nga-i-taiiu.)

No mua tenci korcro tahu, ko te -vraipuke a Para-
"whenua-mea, ko te waipuke a Tupu-nui-a-uta.

Ko Para-whenua-mea, ko Tupu-nui-a-uta, ko Tin, ko
Te-reti. Ko Wai-puna-hau te ingoa wahine. Tera ano
nga wahine ke i runga i taua mokihi rakau.

He kino, he kakari (wha"whai) nga tangata o te ao
maori nei no reira ka Avhakatangihia, ka inoitia nga ua o
te rangi e Tupu-nui-a-uta kia kite nga tangata i te mana o
Tane, kia whakaponohia ana tikanga ki te tini o nga tahu
a Tane. Te tini o nga tahu o te ora, te tahu o te pai, te
tahu o te kino, o te mate. He whakateka no nga tangata ki
nga tikanga o Tane e whakapuakina ana e Para-"whenua-mea
raua ko Tupu-nui-a-uta.

Na Tiu te karakia i ora ai nga tangata i runga i tc
mokihi rakau. No konei te take o te karakia kia ua te
rangi, ka ua. Ka po wha, ka po rima e ua ana te rangi,
ka karakia ai ano kia mao te rangi, ka mao ano.

I mate katoa nga iwi nui o te ao i te waipuke, i -^haka-
ngaromia hoki ratou. Te mea i ora ai a Tupu-nui-a-uta
ma me ana hoa hacre, he mahara no ratou, kia pupuria nga
rakau hci mokihi hei nohoanga ma ratou.

Na Para-whenua-mea raua ko Tupu-nui-a-uta, te karakia
i tukua ai te ua o te rangi, i tujiu ai te waipuke i mate ai
nga iwi whakateka ki te kaha o Tane, kahore lioki ana iwi
i wliakapono ki nga korcro o nga mahi a Tanc e kiia ana i
nga tahu, i nga karakia ano hoki o nga korero whakapapa
o Rangi raua ko Papa i raahia nei e Tanc. He nui te



TE WAI-PUKE. 157

kalia o aua iwi ki te kupu kupu kia Para raua ko Tupu, i
mea lioki aua iwi kino kia raua, he parau (teka) tabi na
raua, a raua korero e kauliau nei mo Rangi raua
ko Papa i maliia e Tane, no te mea i ki aua iwi
tutu, ko te alma ano o Papa raua ko llangi e tu
nei. Ko te aliua ano ia o te oroko hanganga o te
ao; a kahore kau he mahi a Tane. A i ki aua iwi, e
kore rawa ratou e whakapono ki nga kauhau a Para raua
ko Tupu e kauhau nei mo nga mahi a Tane.

Te tino take kino a aua iwi i riri rawa ai a Para raua
ko Tupu ki te ao maori, he kanga na aua iwi kia raua. I
penei hoki te kupu a aua iwi " Hei kai ma korua ena
korero tahu, ma korua e kai nga upoko o ena korero
tahu " ka pouri raua, a ka riri mo aua korero kai upoko.

Te take i pouri ai aua iwi nei kia Para raua ko Tupu, i
mea raua kia whai liangatia he whare pu rakau (whare
tapu, karakia) hei malii i nga korero tahu a Tane, kia
whakaakona ratou ki nga tikanga o Tane, o nga tahu ki te
tini o nga karakia maori, no reira te whakapeka o nga
tangata me te kanga hoki mo nga kai upoko. No reira i
topitopitia (tapahia) ai nga rakau ki nga toki ure (toki
kohatu) he totara, he kahikatea nga rakau, me te tini o nga
rakau mama, tototia (toia) mai ki nga tauru (pukaki) o te
awa, ko Tohinga. He tini ke nga rakau i puputia a wha-
nui noa atu, i hereheretia (hereherea) ki nga aka, ki nga
taura, ki nga pirita, kia oti rawa te ruru te mokihi rakau
ka whakapiotia (he inoi te whakapio) te rangi. Ka karakia-
tia e raua, ka utuhia e raua he wai ki te paua, lici wai
karakia mo raua, kua tu nga pou o te rangi, a tukua iho
ana nga waipuke i te rangi, a ka waru nga rangi (ra) e ua
ana, ka nui te wai, ka piki a Para me ana hoa ki runga ki
te mokihi rakau i whaihangatia (hangaa) nei e ratou, i
whaihangatia ano lioki he whare e ratou ki runga ki taua
mokihi, he rakaii auake te wliare, a ko te kai ma ratou, he
roi, he kumara, me te kuri. No te iwa o nga ra kua
puke te wai ki nga kainga. No te ngahuru kua rewa
te mokihi ki runga. Ka heke te mokihi i te awa
i Tohinga. Kua nui te wai, kua ahua moana ia ka



158 WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

timata te haerc (tore) o tc mokihi. Ka pau katoa
nga tangata i tc mate, o nga iwi i whakatcka nci ki
nga talm o Tanc, i taua waipukc. Ka lickc te mokihi i
Toliinga, a ka ahu te tere haere, koia nei nga po, me nga
marama me nga tikanga o nga ra, me nga mahi i mahia i
te wa i tere hacre ai te mokihi a u noa ki uta. Ka tere
atu i Tohinga ka tae ki Te-au-whivvhi, ki Tc-au-matara, ki
Te-au-kuha, ki Te-au-puha, ki Te-au-mahora, ka riro ka
heke, ka maro te au, ka tae ki Te-au-titi, ko Te-au-kokomo,
ko Te-au-huri, ko Te-au-take, ko Te-au-« hawhao, ko Te-au-
kawha(ngawha), ko Te-au-mate, ko te matenga tenei, ka
maro te an, ka Titi-te-au, ka Tata-te-an, ka maro te
au, ka -whakahotu te an, ka puta ki Hawaiki, ka puta
ki waho, ka tae ko To, ko Tapatapa, ko nga Rimu ko
Te-tukunga, No te taenga o ratou ki Tapatapa, i karakia ai
aua tangata i te mokihi, a i karangaranga ai i nga ingoa o
nga Atua, no te taenga ki Nga Rimu, i whakataumahatia
ai nga kai tukuuga ki nga atua, ka tae ki te tukunga ka
mahi nui aua tangata i te mokihi, ka hikaia te alii tapu
ka ka, ka tae a Para-whenua-mea ki te taru taru patiti, ka
torona atu taua patiti i tana ringa e mau ana ki runga ki
taua ahi tapu, ka takina mai ano ki tahaki a ka hoatu ano
aua patiti ki te ahi kia tika ai te tahu kai ma ratou i taua
ahi. Na aua tikanga nei hoki i mahia ai e te JNIaori nga
tikanga karakia me nga tapu o nga waka a te Maori.
Ka tae ano a Para ki ana taru taru patiti ra ano, ka takina
mai ki tahaki, ka wehewehea aua patiti, a ka takoto nga
pukai, he pukai ano ma nga atua ki Mua, he pukai ano ma
nga tama-tane, he pukai ano ma nga tama-wahine, he
pukai ano ma nga ru-wahine, he pukai ano ma te aruhe
tukunga o te tere, ara o ratou i tere haere mai nei a hei
tuapora, ara mo nga kai liauhake mataati o te maara, mo
te tama-tane tenei, a he tuapora ano mo te tama-wahine, a
ka oti aua aruhe (roi) nei te whakataumaha ki nga atua, ka
whakaahuatia ki nga mangai, ara ka hoatu ka whakapangia
kautia ki nga ngutu o ratou katoa, ki nga tane ki mua, ki
nga wahine ki muri iho, ki nga taraariki i muri rawa. A
Iva taW ^uo ratou ka kai i te kai tahu ki te ahi, a po rua



NGA ATUA WAHINE. 159

ratou i nolio ai i au kai, kaliore ratou i kai i te kai ke^ ko
ana kai ra anake ta ratou i kai ai i muri ilio o to karakia
taumalia ki nga atua, ka kite atii ratou i aua atua waliine
e tau maeroero liaere ana i runga i tc moana ; ko Hine-
ahua, ko Hine-raka(ranga)-tai, ko Hine-apoliia^ ko Te
Kare-nuku, ko Te Kare-raugi^ ka haerc mai aua atua ki te
w'hakapokare i te moana kia mate ai te mokilii. Tutu ana
te moana i aua atua, otira kihai noake te mokihi i mate, ka
tere haere te mokihi a ka tae ki Te - \viwini, ki Te-wohi, ki
Te-wana, ki Te-Pa, ki Te-kare-tuatalii, a tae noa ki Te-kare-
tuangahuru, a ka tae ki Te-tarawa, ka pau te ono o nga
marama i konei, o ratou i nolio tere liaere ai i tana mokilii.
Ka tere liaere te mokihi nei a Te-Hiwi, a Te-whana, a Te-
Riaki a Te-Hapai, a Te Tiketike, a Te Rahirahi, no tenei
wa, i tu ai nga maliara a Tin, kia u ratou ki uta a Te
Kaponga, a Te Wliatinga, a Tc Horonga, a Te-Aybakahuka, a
Te-wliati-tata, a ko Pou-hoata, ko Tuturi, ko Tc Ekenga,
ko Uta, ko Mae-rauta, ko Tira, ko Moana-uri.

No te wliitu o nga marama o ratou e teretere ana i
I'unga i ta ratou mokihi, ka timata te korero a Tiu ki ana
hoa, ka mea aia " E kore tatou e mate, tena ano e u ki uta."
No te whitu ano o nga marama ka whakanui ano a Tiu i
ana kupu, ka mea ano aia ki ana hoa " Kua rahi ralii tc
moana, kua mea kia iti haere te waipuke " ka mea atu a
Para raua ko Tupu ki aia " Na te aha koc i matau ai."

Ki mai a Tiu kia raua '' Na taku tohu i taku pou i te
taha o te paparewa " I te taha hoki o te paparewa te
wananga o te tualiu i karakia tonu ai a Tiu, He mea hoki,
i matua titiro tonu a Tiu i ia marama i ia marama i nga
tohu o tana pou toko i te taha o taua papa-rewa, a na ana
tikanga aia i mohio ai ki aua tohu i taua pou toko, koia
aia i mea atu ai ki aua hoa " Kua mariri nga hau puke-
rikeri o era marama, kua ruhi haere nga hau nui o era
marama, a ko tenei kua hau inarino nga hau o tenei
marama, a kua aio haere te moana."

No te warn o nga marama i ahua rerc ke ai te
tukokikoki o tc mokihi he mea hoki, i tupatupou te
mokihi, a i tukokikoki, na reira a Tiu i mahava ai kua tata



IGO WHAKAPAPA TUPUNA MAORI.

ratou ki uta, ara kua papaku tc wai o tc raoana. A ka
rnea atu a Tiu ki ana hoa " Ko te mararaa tenci e u ai
tatoii ki uta, i te mea hoki c iti hacrc ana tc hohonu o nga
tohu o takii poll toko." Nga karakia i karakia ai ratou
ia ratou e tcretere haere ana i runga i te mokihi i taua
waipukc, ko nga karakia ki a Tane.

Ka u ratou ki uta, I u hoki ratou ki Hawa-iki. A i
mca ratou kei te ora ano pea etahi o te iwi o te ao j\Iaori,
a ko te alma o te ao Maori ko tana ahua ano ia, i te wa o
te waipukc ki ano i pa ki te ao. Ano ka u ratou ki uta,
ka kite ratou, kaliore kau he tangata kotahi i ora, a ko te
wlienua kua rere ke, kua ngawha, kua huri, kua ngaro i te
ram i te kaha o te waipuke, a kua tino ahua ke te ao, a
ko ratou anake te morehu o te iwi o te ao katoa a kua
tino rere ke te ao Maori.

Kahore ratou i kai wawe i te wa i u ai ratou ki uta,
engari ko te raahi karakia te mca tuatahi i mahi
ai ratou. I karakia ratou kia Tane, kia Rangi, kia
Hchiia, me nga atua katoa, ko nga llimu pakoko nga
mea i maiiria hei patunga tapu mo nga atua, ko te
karakia me te rimu tuatahi i hoatii e ratou mo Te-Po.
Te tua riia mo Te-ao, Te tiia torn mo Te-kore, Te tua
wha mo Te-maku, Te tua rima mo Te-Rangi, Te tua-
ono mo Rehiia ; Te tua whitu mo Tane. He mea
karakia te karakia me te piipuri ratou i ana rimu, a ka
mutii nga kiipii o nga karakia, ki ia atua ki ia atua, tana
rimu, tana rimu, a waiho ana ana rimu i te papa karakia,
ara i te tuahu, mo ia atua, mo ia atua. Ko ana papa
karakia, ara tuahu, ko te rakau noa, ko te take tarutarii


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 26

Online LibraryJohn WhiteThe ancient history of the Maori, his mythology and traditions .. (Volume 1) → online text (page 26 of 27)